Silahların Ardından…

Silahların susması ülkede yeni bir toplumsal sürecin kapısını araladı. Çerçeve Yasa, eksiklerine rağmen, bu geçişin hukuki zemini bakımından önemli bir başlangıç. Ancak yasa çıkarmakla barış kurulmuş olmuyor. Dağdan gelecekler, cezaevinden çıkacaklar, sürgünde olanlar yıllar sonra dönecekler. Hiçbir şey kaldığı yerden devam etmeyecek kuşkusuz. Ne toplum eski toplum ne aile eski aile ne de birey eski birey olacak! İlişkiler, imkânlar, bir bütün olarak yaşam değişmiş olacak…

Peki bu insanların toplumla entegrasyonu nasıl olacak? Daha doğrusu bu insanlar topluma entegre olmak isteyecekler mi? Öcalan’ın sıkça sözünü ettiği demokratik entegrasyon nasıl olacak? Onlarca yıl komünal yaşam içinde kalmış (cezaevinde, dağda) bu insanlar kapitalist toplumsal ilişkiler içinde kendilerini idame edebilecekler mi?

Dönecek insanların önemli bir bölümü gençliğini mücadele içinde geçirmiş kişilerden oluşacak. Kimi yıllarca dağda kalmış, kimi ömrünün büyük bölümünü cezaevinde bırakmış… Ağır koşullarda yaşamayı becermiş; birlikte düşünmeyi, birlikte karar almayı, elde olanı paylaşmayı öğrenmiş kişiler… Para ve çıkar ilişkilerinden, ikircikli tutumlardan, yalandan, hileden ve kurnazlıktan uzak, yoldaşlık hukukuyla yaşamış insanlar… Gerektiğinde ölümü göğüslemiş, gerektiğinde aylarca açlığa yatmışlar… Kapsamlı bir eğitimden geçmiş; siyaset, tarih, felsefe, psikoloji, dinler, devrimler, bilim, sanat ve kültür gibi alanlarda birikim kazanmış; örgüt kültürüyle donanmış, iradesi güçlü kişiler… Bir anda sistemin yarattığı, tam tersi bir ortamın içine girecekler… Kuşkusuz, böyle bir durumu yalnızca “uyum sorunu” olarak açıklamak yeterli değil: Kim kime uyacak? Dönüşecekler mi, dönüştürecekler mi?

Kuşkusuz, dışarıda yaşam başka türlü akıyor — adına “yaşam” denirse. Barınma, iş, sağlık raporu, banka hesabı, sigorta, telefon faturası… Ailesel ve toplumsal sorunlar… Para, çıkar, rekabet ve bireysel kaygılarla örülmüş ilişkiler… Yıllarca büyük bir amacın ve ortak bir yaşamın içinde kalmış biri, bir sabah kendisini küçük görünen ama hayatın her yanını kuşatan bu işlerin ve sorunların ortasında bulacak. Bir yandan kendi bireysel sorunlarını çözmeye çalışırken, diğer yandan kendisinden beklenenleri karşılamak, toplumsal sorunlara yetişmek zorunda kalacak. Kendine bir yaşam kurmaya çalışırken toplumun ondan beklediği sorumlulukların ağırlığını da taşıyacak.

Bunların hiçbiri dağdaki ya da cezaevindeki güçlüklerle kıyaslanamaz belki. Yine de insanı yoran, yalnızlaştıran, bazen de çaresiz bırakan bir tarafı var.

Toplumsal ilişkiler büyük ölçüde para üzerinden dönüyor. Çalışmadan ev tutulmuyor, gelir olmadan tedaviye ulaşmak zorlaşıyor, yılların kaybı birkaç ayda kapatılamıyor. Yaşı ilerlemiş, sağlığı bozulmuş, mesleği olmayan ya da mesleğini hiç yapamamış insanlar olacak. Kendisine bir yol bulabilecek olan da olacak, nereden başlayacağını bilemeyen de… Aynı geçmişten gelmeleri, aynı ihtiyaçlara sahip oldukları anlamına gelmiyor. Her bir bireyin özgün sorunları olacak…

Daha önce cezaevinden çıkanların büyük çoğunluğu bu sorunlarla karşılaştı. Bazıları çözüm bulamadı, bazıları ise kendi imkân ve becerileriyle ayakta kalmayı başardı. Ama şimdi durum farklı. Bir anda binlerce insan aynı sorunlarla baş başa kalacak. Dolayısıyla dönüş, kişilerin becerisine, ailelerin imkânlarına veya geçici dayanışmaya bırakılamayacak kadar kapsamlı bir hazırlık gerektiriyor.

Dönüş, eski hayata kaldığı yerden devam etmek değil

Dağda, sürgünde ve cezaevinde kurulan hayatın kendine ait bir düzeni vardı. Para ilişkisi sınırlıydı, hatta yoktu. Kişisel kazanç, makam ve mülkiyet gündelik yaşamın merkezinde değildi. Dışarıda ise herkesin önüne kendi geçimini sağlama mecburiyeti çıkıyor. Ortak yaşamdan bireysel hayatın içine geçiş, yalnızca mekân değişikliği olmayacak.

Bu geçişin insanı ‘sudan çıkmış balığa’ çevirebilecek bir yanı var. Tarihin sorumluluğunu taşımış biri, bir kurumun kapısında evrak peşinde koşarken zorlanabilir ya da bir kurumun kendi sorununu çözmesini beklemek zorunda kalabilir… Çoğu kendi sorunlarını bile dile getirmeyecek; sessiz sedasız, sorunlarının birileri tarafından çözülmesini bekleyecektir. Kendini herhangi bir kuruma veya göreve önermeyecektir. En önemlisi, kendisi için bir şey istemeyecektir. Öyle bir kültürü yoktur. Birilerinin önermesini veya görev vermesini bekleyecektir. Birileri de kurumlara hile, entrika ve laçka ilişkileri kullanarak konumlanacaktır… Buna hayatın ‘piç gerçekliği’ diyebiliriz. O yüzden en ağır koşullarda soğukkanlı kalmış biri, dışarıda kendisini kötü ve yalnız hissedebilir.

Bu insanların iş yaşamına ve üretime katılabilmeleri için yeterli bir uyum süresi tanınmalı; sağlık durumlarına uygun işlere yönelmelerinin ve meslek edinmelerinin önü açılmalıdır.

Yıllarca mücadele içinde oluşan disiplin, irade ve dayanışma duygusu büyük bir birikim. Demokratik toplum inşasının bu birikime ihtiyacı var. Ancak savaş ve mücadele koşullarında oluşan bazı alışkanlıkların sivil alanda aynı biçimde sürmesi mümkün değil. Orada hızlı karar almak, gizlilik ve sıkı disiplin önemli olabilir. Sivil toplumda ise insanlar tartışır, itiraz eder, ikna olmaz, bazen karar değiştirir. Bazıları hile yapar, bencil davranır, gruplar kurar, çıkar ve çevre gözetir -genelde de öyle yapar. Bu durum moral bozucu, hatta dağınık görünebilir. Demokratik toplum bu sorunlarla mücadele içinde kurulacaktır.

Sivil alan yeni bir cephe değil. Dernek, kooperatif, belediye, gazete ya da mahalle meclisi emirle değil, esnek ilişkilerle yürütülmelidir. Toplantı yapılıp kararın başka yerde alındığı, eleştirinin güvensizlik sayıldığı bir yerde toplum kendi sözünü söyleyemez. Bu da daralmaya neden olur. Yeni dönemin dili de yöntemi de buna göre değişmek zorunda.

Toplumun payına düşen

Dönüş, yalnızca bireysel bir uyum meselesi değildir. Ailelerin, yerel toplumun, belediyelerin, siyasi yapıların ve sivil toplum kurumlarının yaklaşımı sürecin niteliğini belirleyecektir. İlk dönemde oluşacak dayanışmanın zamanla zayıflaması, sorumluluğun ailelere bırakılması ve dönenlerin geçmişteki konumları üzerinden değerlendirilmesi temel risklerdir.

Yüceltme, acıma ya da kişileri geçmişteki rollerine göre kurumlara yerleştirme, toplumsal uyumu zorlaştıracaktır. İhtiyaçlar ve imkânlar kişiden kişiye değişeceğinden, tek tip bir yerleştirme politikası yerine bireysel koşulları esas alan bir yaklaşım gereklidir.

Kurumlar; sağlık, eğitim, meslek edinme, barınma ve üretime katılım alanlarında kalıcı programlar hazırlamalıdır. Amaç, kişiler adına yeni bir hayat belirlemek değil, kendi hayatlarını kurabilecekleri toplumsal ve ekonomik zemini oluşturmaktır.

Devletin sınavı

Dönüşün hukuki statüsü açık biçimde tanımlanmalı; sağlık, sosyal güvence, barınma ve çalışma hakları güvence altına alınmalıdır. Çerçeve Yasa’nın anlamı, bu hakların gündelik yaşamda karşılık bulmasına bağlıdır.

Sürecin güvenlik politikalarıyla yürütülmesi, toplumsal hayata katılımı zorlaştıracaktır. Sürekli gözetim ve kuşku, silahlı dönemin ilişki biçimini sivil alanda devam ettirir.

Sorumluluk ailelere, siyasi kurumlara veya geçici dayanışmaya bırakılamaz. Devletin yükümlülükleri ile toplumsal kurumların görevleri açık biçimde belirlenmeli; süreç şeffaf, denetlenebilir ve kalıcı mekanizmalara bağlanmalıdır.

Yeni hayat nasıl kurulacak?

Mücadele içinde oluşan dayanışma, ortak yaşam ve örgütlenme deneyimi, yeni dönemin önemli toplumsal birikimidir. Bu birikimin ne mevcut sistem içinde eritilmesi ne de savaş döneminin ilişki biçimleriyle sınırlandırılması gerekir.

Dönüş, sivil ve çoğulcu yaşama katılım temelinde ele alınmalıdır. Üretim, eğitim, kültür, ekoloji ve yerel dayanışma alanları bu birikimin toplumla buluşmasına imkân sağlayacaktır.

Yeni hayatın kurulması yalnızca dönenlerin sorumluluğu değildir. Hukuki güvence, toplumsal kabul, kurumsal hazırlık ve bireysel irade birlikte değerlendirilmelidir. Demokratik toplumun ölçüsü, silahların susmasının ardından eşit ve onurlu bir yaşamın kurulabilmesidir.