ALMAN VE KÜRT ULUSLAŞMA SÜREÇLERİNİN KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

“İnsan özgür doğar, ama her yerde zincire vurulmuştur.”
(Jean-Jacques Rousseau, Toplum Sözleşmesi) 

Giriş
Uluslaşma, bir topluluğun ortak kimlik, dil, kültür ve tarih bilinci etrafında birleşerek siyasi bir varlık haline gelme sürecidir (Anderson, 2006). Bu, bir halkın ruhunu bir bayrak altında birleştirme çabasıdır; bazen bir devletin taş duvarlarında, bazen 4 başlı bir ejderhanın gövdesiyle ezmeye çalıştığı  devletsiz bir direnişin ateşinde şekillenir Alman uluslaşma süreci, 19. yüzyılda modern bir ulus-devletin oluşumuyla sonuçlanırken, Kürt uluslaşma süreci, devletleşme hedefine ulaşamasa da güçlü sosyolojik bir halk ve kültürel kimlik bilinciyle devam etmektedir (McDowall, 2004). Bu yazı, Alman ve Kürt uluslaşma süreçlerini, erken tarihsel dönemlerden (Almanya’da Kutsal Roma İmparatorluğu’nun beylikler dönemi; Kürtlerde Mitanniler, Medler ve Mervanîler) başlayarak tarihsel gelişim, dil ve kültür, siyasi hareketler ve dış etkenler açısından karşılaştırmayı amaçlamaktadır. Uluslaşma teorileri çerçevesinde, her iki sürecin benzerlikleri ve farklılıkları değerlendirilecektir. Çok geniş derinlikli ve aslında ciltler dolusu bir tez konusu olmasına rağmen uzun metinlerin günümüz koşullarında akademik çevreler dışında okunmadığı gözetilerek özet mahiyetinde konuya dair bir tartışma kıvılcımı çakmak üzere naçizane bir metin olarak sunulur.

1.Tarihsel Gelişim

Alman uluslaşmasının kökleri, Kutsal Roma İmparatorluğu’nun (800-1806) parçalı yapısına dayanır. Bu dönemde, Alman toprakları yüzlerce prenslik, dükalık ve şehir devletinden oluşan bir mozaikti (Wilson, 2016). Merkezi bir otorite zayıftı ve yerel yöneticiler (beylikler) geniş özerkliğe sahipti. Bu parçalanmışlık, ortak bir Alman kimliğinin oluşmasını zorlaştırsa da, ortak dil ve Hristiyanlık gibi unsurlar birleştirici faktörler olarak varlığını sürdürdü. 1806’da Napolyon’un Kutsal Roma İmparatorluğu’nu dağıtması, Alman milliyetçiliğinin yükselişini tetikledi (Breuilly, 1993). 1815 Viyana Kongresi’yle kurulan Alman Konfederasyonu, siyasi birliği sağlamaktan uzak olsa da, Romantizm akımı Alman diline ve kültürüne vurgu yaparak kimlik bilinci oluşturdu (Hobsbawm, 1990). 1871’de Otto von Bismarck’ın liderliğinde Prusya, Franco-Prusya Savaşı’nın ardından Alman İmparatorluğu’nu kurarak siyasi birleşmeyi tamamladı (Smith, 1991).

Kürt uluslaşmasının tarihsel kökleri, Mezopotamya ve çevresindeki erken devlet deneyimlerine uzanır. Mitanniler (MÖ 1500-1300), Hurri kökenli bir krallık olarak, Kürtlerin yaşadığı bölgelerde (bugünkü Güneydoğu Türkiye ve Kuzey Irak) etkili oldu ve bazı tarihçiler tarafından Kürt proto-devletlerinden biri olarak değerlendirilir (Speiser, 1941). Medler (MÖ 7. yüzyıl), Zagros Dağları’nda kurulan ve Kürtlerin ataları arasında sayılan bir İranî halk olarak, merkezi bir devlet yapısı oluşturdu (Radner, 2013). Med İmparatorluğu, Kürt kimliğinin tarihsel sürekliliğine dair önemli bir referans noktasıdır. İslamiyet sonrası dönemde, Mervanîler (10.-11. yüzyıl), Diyarbakır merkezli bir Kürt hanedanı olarak, kültürel ve siyasi özerklik sergiledi (Canard, 1961). Ancak, Osmanlı İmparatorluğu’nun 16. yüzyılda Kürt bölgelerini kontrol altına almasıyla bu özerk yapılar zayıfladı.  Osmanlı Devleti ile Safevi İran arasında imzalanmış ve bugünkü Türkiye-İran sınırını büyük ölçüde belirlemiştir. Bu antlaşma ile Kürdi coğrafyayı, Osmanlı ve Safevi devletleri arasında ikiye bölünmüştür. Osmanlılar, Diyarbakır, Van, Musul gibi bölgeleri kontrol ederken; Safeviler, Kermanşah ve Urmiye gibi alanları almıştır. Bu bölünme, Kürt nüfusunun iki farklı imparatorluk yönetimi altında kalmasına yol açmış ve bölgenin siyasi, kültürel yapısını uzun vadede etkilemiştir.

 Osmanlı dönemi;Resmi Kuruluş: Kürdistan Eyaleti, 1846 yılında Tanzimat reformları kapsamında idari bir birim olarak teşkil edildi. Bu, Osmanlı Devleti’nin merkeziyetçi politikalarının bir parçasıydı.

Coğrafi Kapsam: Eyalet, bugünkü Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin bir kısmı ile Kuzey Irak (Güney kürdistan) ve Kuzeydoğu Suriye’nin (Rojava) bazı bölgelerini kapsıyordu. Merkezi genellikle Diyarbakır oldu, ancak zaman zaman başka şehirler (örneğin Van) de merkez olarak kullanıldı.

Bölgesel Farklılıklar: Kürdistan Eyaleti, Osmanlı idaresinde sabit sınırlara sahip değildi; zaman zaman kapsamı değişti. Örneğin, 1867’de eyalet kaldırılarak Diyarbakır Vilayeti’ne bağlandı, ancak “Kürdistan” terimi resmi yazışmalarda kullanılmaya devam etti.

Yönetim: Eyalet, Osmanlı’nın diğer eyaletlerinde olduğu gibi bir vali tarafından yönetilirdi. Ancak bölgedeki Kürt aşiretlerinin özerk yapıları nedeniyle, merkezi otorite bazen sınırlı kalabiliyordu.

Aşiret Düzeni: Kürt aşiretleri, Osmanlı idaresine bağlılık gösterse de genellikle kendi iç işlerinde özerkti. Bu durum, eyaletteki idari yapıyı karmaşık hale getirirdi.

Tanzimat Etkisi: Tanzimat döneminde, Osmanlı Devleti eyalette daha merkezi bir yönetim kurmaya çalıştı. Bu, yerel aşiret liderlerinin gücünü sınırlama çabalarını da içeriyordu.

Kültürel ve Etnik Yapı: Kürdistan Eyaleti, çoğunlukla Kürt nüfusun yaşadığı bir bölgeydi, ancak Ermeniler, Türkmenler, Araplar ve Süryaniler gibi diğer etnik ve dini gruplar da bulunuyordu.

İsyanlar ve Çatışmalar: 19. yüzyılda, eyalette merkezi otoriteye karşı çeşitli Kürt isyanları (örneğin, Bedirhan Bey İsyanı, 1840’lar) yaşandı. Bu isyanlar, Osmanlı’nın bölgedeki kontrolünü güçlendirme çabalarına karşı yerel direnişin bir göstergesiydi.

Jeopolitik Konum: Eyalet, Osmanlı-İran sınırında stratejik bir öneme sahipti ve Safevilerle (daha sonra İran) olan ilişkilerde kritik bir rol oynadı.

Kürdistan Eyaleti, Osmanlı Devleti’nin Kürt çoğunluklu bölgeleri idare etmek için oluşturduğu bir idari birim olsa da, eyaletin sınırları ve statüsü zamanla değişti. 19. yüzyılın sonlarında eyalet sistemi kaldırılarak vilayet sistemine geçildiğinde, Kürdistan Eyaleti’nin adı resmi olarak kullanılmaz oldu, ancak bölge “Kürdistan” olarak anılmaya devam etti.

 19. yüzyılda Osmanlı’nın çöküşü ve 20. yüzyıldaki sömürgeci düzenlemeler, Kürtleri Türkiye, Irak, İran ve Suriye arasında böldü (McDowall, 2004). 1920 Sevr Antlaşması’nda öngörülen özerk Kürt bölgesi, 1923 Lozan Antlaşması’yla reddedildi ve Kürt uluslaşması, devletleşme yerine etnik kimlik ve direniş hareketleri üzerine inşa edildi (Gunter, 2011).

Alman uluslaşmasının erken döneminde (Kutsal Roma İmparatorluğu), parçalı beylikler ortak bir dil ve din etrafında gevşek bir bağ kurarken, Kürtlerin Mitanniler, Medler ve Mervanîler dönemlerinde merkezi veya özerk siyasi yapılar oluşturduğu görülür. Ancak, Almanlar 19. yüzyılda modernleşme ve milliyetçilik dalgasıyla siyasi birleşmeyi başarırken, Kürtler, Osmanlı ve sömürgeci düzenlemeler nedeniyle siyasi birliğini sağlayamadı. Alman beylikler dönemi, merkezi bir devlete geçiş için bir temel oluştururken, Kürtlerin erken devlet deneyimleri, dış müdahaleler nedeniyle kesintiye uğradı.

2.Dil ve Kültür

Dil, Alman uluslaşmasında birleştirici bir unsur olarak kritik bir rol oynadı. Kutsal Roma İmparatorluğu döneminde, farklı lehçelere rağmen Yüksek Almanca, Martin Luther’in İncil çevirileriyle standartlaşmaya başladı (Anderson, 2006). Romantik edebiyat (Goethe, Schiller) ve folklor (Grimm Kardeşler), Alman kimliğini güçlendirdi. Müzik (Beethoven, Wagner) ve felsefe (Kant, Hegel) gibi kültürel unsurlar, Alman ulusal bilincini pekiştirdi (Breuilly, 1993). Eğitim sistemi ve basın, bu kültürel unsurların topluma yayılmasını sağladı.

Kürt uluslaşmasında dil ve kültür, kimlik oluşumunun temel taşlarıdır. Mitanniler ve Medler döneminde, Kürtçe’nin erken formları (İranî diller) konuşuluyordu, ancak yazılı bir standart eksikliği vardı (Hassanpour, 1992). Mervanîler döneminde, Kürtçe şiir ve edebiyatın ilk örnekleri ortaya çıktı (Canard, 1961). Modern dönemde, Kürtçe (Kurmanci, Sorani, Zazaki) ortak bir kimliğin ana unsuru olsa da, devlet politikaları (örneğin, Türkiye’de yasaklar) dilin standardizasyonunu engelledi (McDowall, 2004). Sözlü edebiyat (dengbêj geleneği), destanlar (Mem û Zîn) ve müzik Kürt kimliğini canlı tuttu. Kürt diasporası, özellikle Avrupa’da, kültürel üretimi artırarak uluslaşma sürecine katkıda bulundu (Vali, 2003).

Hem Alman hem de Kürt uluslaşmasında dil ve kültür, kimlik oluşumunda merkezi bir rol oynadı. Almanlar, Kutsal Roma İmparatorluğu döneminde dilin standartlaşması için bir temel oluştururken, Kürtler Mitanniler, Medler ve Mervanîler döneminde kültürel süreklilik sağladı. Ancak, Almanlar modern dönemde devlet desteğiyle kültürel kurumlar kurarken, Kürtler devlet baskılarıyla karşılaştı ve kültürü daha çok sözlü gelenekler ve diaspora aracılığıyla sürdürdü.

3. Siyasi Hareketler ve Örgütlenme

Roma İmparatorluğu’nun parçalı yapısı, siyasi birleşmeyi zorlaştırsa da, 1848 Devrimleri’nde burjuvazi ve entelektüeller liberal milliyetçiliği savundu (Hobsbawm, 1990). Bismarck’ın Prusya liderliği, askeri ve diplomatik üstünlükle birleşmeyi tamamladı (Breuilly, 1993). Alman uluslaşması, Avrupa’daki milliyetçilik dalgasından güç aldı.

Kürt siyasi hareketleri, Mitanniler ve Medler döneminde merkezi devlet yapılarıyla başlamış, Mervanîler döneminde özerk hanedanlarla devam etmiştir (Radner, 2013; Canard, 1961). Modern dönemde, Şeyh Ubeydullah İsyanı (1880) ve Mahabad Cumhuriyeti (1946) gibi girişimler, Kürt siyasi taleplerini yansıttı (Gunter, 2011). Türkiye’de PKK, Irak’ta KDP ve YNK, Suriye’de PYD gibi örgütler, farklı ideolojilerle Kürt halkının haklarını savunma beyanıyla var oldu, ancak iç bölünmeler ve dış baskılar birleşik bir yapı oluşturmayı engelledi (Vali, 2003).

Alman uluslaşması, Kutsal Roma İmparatorluğu’nun parçalı yapısından modern bir devlete geçişle sonuçlanırken, Kürtlerin Mitanniler, Medler ve Mervanîler dönemindeki siyasi yapıları, dış müdahalelerle kesintiye uğradı. Alman hareketi, devlet liderliği ve uluslararası destekle başarıya ulaşırken, Kürt hareketleri devlet baskıları ve uluslararası ilgisizlik nedeniyle sınırlı kaldı.

4. Dış Etkenlerin Rolü

Kutsal Roma İmparatorluğu döneminde, dış güçler (örneğin, Fransa) Alman topraklarını etkiledi, ancak Napolyon Savaşları sonrası Avrupa’daki güç dengeleri Alman birleşmesini destekledi (Smith, 1991). Franco-Prusya Savaşı (1870-71), birleşmeyi hızlandırdı (Hobsbawm, 1990).

Mitanniler, Asurlular ve Hititler; Medler, Persler; Mervanîler, Selçuklular gibi dış güçler tarafından etkilendi (Speiser, 1941; Radner, 2013). Modern dönemde, Osmanlı’nın çöküşü ve sömürgeci düzenlemeler (Sevr ve Lozan antlaşmaları) Kürtlerin devletleşmesini engelledi(McDowall, 2004). Soğuk Savaş ve sonrası dönemde, Kürt hareketleri büyük güçlerin stratejik çıkarlarına bağlı olarak desteklendi veya terk edildi (Gunter, 2011).

Alman uluslaşması, Kutsal Roma İmparatorluğu’nun parçalı yapısından çıkarak Avrupa’daki milliyetçilik dalgasından faydalandı. Kürtler, Mitanniler, Medler ve Mervanîler döneminde siyasi yapılar kursa da, modern dönemde sömürgeci ve bölgesel güçlerin müdahaleleriyle engellendi. Klasik anlamda 20.yy emperyalist tarzı olan böl parçala hakim ol anlayışı Afrika da olduğu gibi bu coğrafya da da uygulandı.

Sonuç

Alman ve Kürt uluslaşma süreçleri, erken tarihsel dönemlerden itibaren ortak bir kimlik oluşturma çabası gösterse de, tarihsel koşullar ve dış etkenler açısından farklı yollar izlemiştir. Almanlar, Kutsal Roma İmparatorluğu’nun beylikler döneminden modern bir ulus-devlete geçiş yaparken, Kürtler Mitanniler, Medler ve Mervanîler gibi erken devlet deneyimlerinden sonra dış müdahalelerle siyasi birliğini sağlayamadı. Alman uluslaşması, devletleşme ve modernleşmeyle sonuçlanırken, Kürt uluslaşması devletsiz bir kimlik mücadelesi olarak devam etmektedir. Bu karşılaştırma, uluslaşma süreçlerinin yalnızca iç dinamiklere değil, tarihsel süreklilik ve küresel güç ilişkilerine de bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. 

Devletleşme ve özgürleşme aynı kategorik düzlemde elbette tartışılmaz. Ulus devlet olmak, bir halkın coğrafi sınırlar içinde egemen bir yapı kurması, kendi bayrağı altında birleşmesi ve kolektif bir kimlik inşa etmesidir; ancak bu, özgürleşmenin tam anlamıyla gerçekleştiği anlamına gelmez. Özgürleşme, bireyin zincirlerinden kurtulması, düşüncesini ve varoluşunu kısıtlayan her türlü baskıdan sıyrılmasıdır; bu, bazen ulus devletin çizdiği sınırlar içinde eksik kalabilir. Zira ulus devlet, ortak bir ideal uğruna bir araya gelen toplumu birleştirirken, kimi zaman bireysel özgürlükleri yeni bir kolektif otoriteye teslim edebilir, geleneklerin, ideolojilerin ya da devletin gölgesinde bireyi yeniden bağlar. Özgürleşme, sadece bayrakların dalgalanmasıyla değil, ruhun ve aklın her türlü prangadan kurtulmasıyla tamamlanır; ulus devlet ise bu yolda yalnızca bir araç, bazen de bir engel olabilir. 

Özgürlük, bireyin ve toplumun, doğayla uyum içinde, hiçbir baskı ya da zincir olmaksızın kendi özünü ifade edebildiği, eşitlik ve dayanışmayla örülü bir yaşam dansıdır. Demokratik sosyalizm, ekolojik jineolojinin yemyeşil dallarıyla örülü, bireysel ve toplumsal özgürlüğün filizlendiği bir bahçe vaat eder. Bu düzen, toprağın ruhunu dinleyen, doğayla uyum içinde nefes alan bir yaşam tasavvur eder; jineolojinin bilgeliğiyle kadınların, ezilenlerin ve unutulmuşların sesini yükseltir, her bireyin kendi özünü özgürce ifade edebileceği bir alan açar. Toplumsal özgürlük, kolektif bir uyanışla, eşitlik ve dayanışmanın kök saldığı bir dünyada yeşerir; birey ise bu harmonide kendi renklerini bulur, zincirlerinden kurtulur. Zincirlerden kurtuluş demokratik sosyalizmin eşitlikçi ve dayanışmacı ruhuyla mümkün olur; bir sonraki yazımızda, bu ruhun ne olduğunu ve de nasıl filizlenebileceğini tartışacağız. Ve dolayısıyla bir sonraki yazımızın konusu Demokratik Sosyalizm. … Av.Rojhat Levent ÖZGÖKÇE

Kaynakça

• Anderson, B. (2006). Hayali Topluluklar: Milliyetçiliğin Kökeni ve Yayılması Üzerine Düşünceler. Verso.
• Breuilly, J. (1993). Milliyetçilik ve Devlet. Manchester Üniversitesi Yayınları.
• Canard, M. (1961). “Mervanîler.” In İslam Ansiklopedisi. Milli Eğitim Bakanlığı.
• Gunter, M. M. (2011). Yükselen Kürtler: Irak ve Türkiye’deki Kürt Sorununa Gelişen Çözüm. Palgrave Macmillan.
• Hassanpour, A. (1992). Kürdistan’da Milliyetçilik ve Dil, 1918-1985. Mellen Yayınları.
• Hobsbawm, E. J. (1990). Milletler ve Milliyetçilik 1780’den Bu Yana: Program, Mit, Gerçeklik. Cambridge University Press.
• McDowall, D. (2004). Kürtlerin Modern Tarihi. I.B. Tauris.
• Radner, K. (2013). “Medler ve Komşuları.” D. T. Potts (Ed.), The Oxford Handbook of Ancient Iran. Oxford University Press
• Smith, A. D. (1991). Ulusal Kimlik. Penguin Books.
• Speiser, E. A. (1941). Hurri’ye Giriş. Amerikan Doğu Araştırmaları Okulları.
• Vali, A. (2003). Kürt Milliyetçiliğinin Kökenleri Üzerine Denemeler. Mazda Yayınları.
• Wilson, P. H. (2016). Kutsal Roma İmparatorluğu: Avrupa’nın Bin Yıllık Tarihi. Penguin Books.