Özgürlük, insan varoluşunun en kadim arayışıdır. İnsanlığın evrimsel süreci, insanın etik bir varlık olarak kendini dönüştürmesinin, yani insanlaşma sürecinin, özgürlükle iç içe olduğunu gösterir. Dolayısıyla insanın kendini insan olarak var etme inşaa etme sürecinde paradigmasal bir arayış ve berraklaşma amacı taşıyan her bireyce başta özgürlük-yabancılaşma ve de serbestlik kavramlarının yerlilerine oturtulması ve de kavramların içerdiği derin anlamın gündelik kullanımın ötesinde filozofların gözüyle nasıl tanımlandığının tartışılması gerekliliğinden yola çıkıyoruz. Uzun yazıların okunmadığı günümüz koşullarında olabildiğine kısa ve öz ayrıca tartışma yaratabilecek bir bütünlüğü oluşturmanın zorluğunun okuyucular tarafından anlayışla karşılanacağını en azından dijital platformlarda kişilerin nerde durduğundan (magazinel) ziyade “tür” (insan) ün evrensel varlığının tartışılacağı paradigmasal bütünlüğün kavranmaya çalışılacağı tartışma zeminlerinin oluşmasına katkı sağlamasını umut ediyorum. Kavramlar dünya düşünce tarihi boyunca birçok filozof tarafından tartışılmış olmasına karşın özellikle Marx, Fanon, Lenin, Arendt, Öcalan, Chomsky ve Foucault’nun fikirleri, özgürlüğün ve insanlaşmanın bu çok katmanlı yolculuğunun aydınlatılmasında özgün bir retorik oluşmasını sağlamıştır. Bizde kavramları özellikle bu düşünürlerin bakış açıları ile yorumlamaya zaman zamanda karşılaştırmalar yaparak bir senteze ulaşmaya gayret edecez.
Özgürlüğün Metafizik ve Evrimsel Çağrısı :
Özgürlük, insan ruhunun en derin çığlığıdır; bir özlem, bir arayış, bir varoluşsal sorumluluk. İnsan, özgürlüğe doğar, lakin onu gerçekleştirmek için zincirlerle mücadele eder. Modern manüplatif koşullarında, özgürlük sıklıkla serbestlik ile karıştırılır; bir yanılsama, bir gölge, bir aldatmaca. Serbestlik, dışsal engellerin geçici yokluğudur; özgürlük ise insanın kendi özünü inşa etme, kendi anlamını yaratma cesaretidir. Yabancılaşma, bu özü çalan bir gölge gibi, bireyi ve ulusu tahakkümün karanlığına mahkûm eder. Kapitalist modernite, demokrasiyi bir maske olarak kullanırken, gerçek özgürlük, tahakkümden arınmış bir dünyanın kolektif ufkunda belirir. Dahası, insanlığın evrimsel yolculuğunda, özgürlük yalnızca bir ideal değil, insanın etik bir varlık olarak kendini dönüştürmesinin, yani insanlaşma sürecinin önkoşuludur. İnsanlaşma, biyolojik evrimin etik bir varoluşa geçişidir; bu dönüşüm, özgürlüğün ateşinde şekillenir, evrimsel kökenlerinde ise insanın sosyal doğasında köklenir. Karl Marx’tan Michel Foucault’ya, Frantz Fanon’dan Abdullah Öcalan’a uzanan düşünce silsilesi, özgürlüğün bu karmaşık dokusunu çözerek, bireylerin ve ulusların evrensel kurtuluşunun, insanlaşmanın yollarını aydınlatır. Bu filozoflar, serbestlikten kurtuluşa, yabancılaşmadan özün yeniden keşfine ve biyolojik varlıktan etik insanlaşmaya uzanan sürecin mevcut koşullarını, özgürlüğün bir yolculuğu olarak sunar.
Serbestlik ve Özgürlük: Ontolojik ve Evrimsel Bir Ayrım:
Serbestlik, zincirlerin görünür yokluğudur: bir bireyin hareket alanı, bir ulusun biçimsel bağımsızlığı. Ancak bu, özgürlüğün yalnızca bir yansımasıdır. Liberal düşünce, özgürlüğü bireyin dışsal kısıtlamalardan kurtulması ve kişisel haklarını kullanabilmesi olarak tanımlar, ancak bu, toplumsal eşitsizlikleri ve sistemik tahakkümü göz ardı edebilir. Özgürlük, insanın kendi varoluşsal anlamını yaratma eylemidir; Jean-Paul Sartre’ın deyimiyle, özgürlüğe mahkûmiyet, sorumluluğun ta kendisidir. Serbestlik, bir sahnede oynanan rolse, özgürlük o sahnenin yazarı, oyuncusu ve yönetmenidir. Kapitalist modernite, serbestlik yanılsamasıyla bireyleri tüketim ve itaat döngüsüne hapseder.
Michel Foucault, Hapishanenin Doğuşu’nda, modern kurumların-okullar, hastaneler, fabrikalar-disiplin mekanizmalarıyla bireyleri biçimlendirdiğini, onları “serbest” hissettirirken özneleşme süreçlerini denetlediğini belirtir. Foucault’nun güç analizi, serbestliğin özgürlüğün değil, tahakkümün kurnaz bir maskesi olduğunu ifşa eder. Güç, yalnızca baskıcı bir kuvvet değil, bireylerin kimliklerini ve arzularını şekillendiren bir ilişkiler ağıdır. Serbestlik, bu ağın içinde bir hareket alanı sunar; özgürlük ise bu ağı sorgulama ve yeniden dokuma cesaretini gerektirir.
İnsanlığın evrimsel sürecinde, özgürlük, biyolojik varlığın ötesine geçerek etik bir varlık olarak insanlaşmanın temel taşıdır. İnsan, yalnızca hayatta kalmak için değil, anlam yaratmak, etik bir sorumluluk üstlenmek için evrilmiştir. Evrimsel biyoloji, insanın sosyal bir varlık olarak işbirliği, empati ve kolektif hayatta kalma stratejileri geliştirdiğini gösterir. Bu sosyal doğa, etik dönüşümün kökenlerini oluşturur; zira insan, diğerleriyle ilişkilerinde, kendi eylemlerini seçme ve değerlerini yaratma kapasitesiyle insanlaşır. Özgürlük, bu kapasitenin ifadesidir; insanlaşma, özgürlüğün etik bir varlık olarak kendini dönüştürme sürecidir. Serbestlik, bu süreçte yalnızca bir araçtır; özgürlük ise amacıdır. İnsanlaşma, bireyin kendi özünü keşfetmesi, etik bir bilinçle kendisini ve dünyayı dönüştürmesidir. Bu dönüşüm, tahakkümün her biçimine karşı direnişle başlar.
Yabancılaşma: Özün ve İnsanlaşmanın Soykırımı:
Karl Marx, kapitalist üretim ilişkilerinde insanın emeğine, ürününe, topluma ve kendine yabancılaştığını belirtir. İşçi, saatlerce ter döker, lakin ürettiği nesne ona yabancıdır; emeği, onun ruhunu değil, sermayeyi besler. Bu yabancılaşma, bireyi bir nesneye indirger, onu kendi varoluşundan koparır. Uluslar, emperyalist ve kolonyal tahakkümle, kendi tarihlerinden, kültürlerinden ve kaderlerinden soyutlanır. Frantz Fanon, Yeryüzünün Lanetlileri’nde, kolonyalizmin bu yabancılaşmayı nasıl bir ruhsal ve fiziksel soykırıma dönüştürdüğünü anlatır. Kolonize edilmiş birey, kendi kimliğini reddetmeye zorlanır; ulus, kendi öyküsünü yazma hakkından yoksun bırakılır. Fanon, özgürlüğün bu yabancılaşmayı kırmaktan geçtiğini savunur; özgürlük, kolonyal tahakkümün devrimci bir karşı-şiddetle yıkılması, insanın ve ulusun insanlığını yeniden kazanmasıdır.
Foucault, yabancılaşmayı biyopolitika merceğinden ele alır. Biyopolitika kavramıyla, modern devletlerin nüfusun hayatını (doğum, ölüm, sağlık, eğitim) yöneterek bireyleri ekonomik üretkenlik için optimize ettiğini belirtir. Bu, Marx’ın emeğe yabancılaşma kavramını genişletir; birey, yalnızca emeğine değil, bedenine ve yaşamına da yabancılaşır. Ulusların kolonyal bağlamda biyopolitik kontrolü, Fanon’un analizini tamamlar: Sömürgeleştirilmiş halkların bedenleri ve kültürleri, tahakkümün nesnesi kılınır. Öz itibariyle yabancılaşma “özne” olan insanın “nesne”leşmesidir. Yabancılaşma, insanlaşma sürecinin de düşmanıdır; zira etik bir varlık olarak kendini dönüştürmek, özün özgürce ifade edilmesiyle mümkündür. Özgürlük, bu yabancılaşmayı aşmanın, insanlaşmanın önkoşuludur. Evrimsel kökenlerde, insanın sosyal doğası, etik dönüşümün temelini atar; ancak kapitalist ve kolonyal tahakküm, bu dönüşümü bastırarak insanlaşmayı sekteye uğratır, insanı nesneleştirir.
Kapitalizm ve Demokrasinin Çelişkisi:
Kapitalist sistem, demokrasiyi bir aldatmacaya indirger. Noam Chomsky, Rızanın İmalatı’nda, medyanın ve ideolojik aygıtların bireylerin bilincini nasıl şekillendirdiğini ifşa eder. Bireyler, özgürce oy verdiklerini sanırken, seçenekleri sermayenin çıkarlarıyla çizilir. Vladimir Lenin, Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması’nda, kapitalizmin ulusları ekonomik ve siyasi bağımlılığa mahkûm ettiğini belirtir; demokrasi, bu bağımlılığın süsüdür. Foucault’nun biyopolitika analizi, bu tahakkümü derinleştirir: Kapitalizm, yalnızca ekonomik bir sistem değil, bireylerin ve ulusların hayatını söylemsel ve biyopolitik olarak yöneten bir düzendir. Bireyler, “serbest” hissettirilirken, bedenleri ve arzuları sistemin hizmetine sunulur; uluslar, biçimsel bağımsızlıklarına rağmen küresel sermayenin gölgesinde kalır.
Kapitalizm, insanlaşma sürecini de baltalar. Etik bir varlık olarak kendini dönüştürmek, bireyin kendi değerlerini ve anlamını yaratmasını gerektirir; ancak kapitalizm, bireyi tüketim nesnelerine ve ekonomik üretkenliğe indirger. Bu, özgürlüğün ve insanlaşmanın önündeki en büyük engeldir. Gerçek demokrasi, ekonomik ve sosyal eşitlik olmadan filizlenemez. Demokratik sosyalizm, bu eşitliği mümkün kılan bir zemin sunar; üretim araçlarının ve kaynakların kolektif kontrolü, bireylerin ve ulusların özlerini yeniden kazanmalarını, etik bir dönüşümle insanlaşmalarını sağlar.
Kurtuluşun Ufukları: Düşünce ve Direnişin Çoğulluğu: Özgürlüğün yolu, düşünürlerin aynasında farklı yansımalar bulur. Fanon, kolonyal zincirleri kırmak için devrimci bir karşı-şiddet önerir; özgürlük, insanın insanlığını yeniden kazanmasıdır. Lenin, proleter devrimin, kapitalist tahakkümü yıkarak sınıfsız bir ufuk açacağını savunur. Hannah Arendt, Şiddet Üzerine’de, Fanon’un şiddet odaklı stratejisini eleştirir; özgürlüğün, kolektif diyalog ve politik eylemle inşa edilen bir alanda mümkün olduğunu belirtir. Ancak Arendt’in Avrupa-merkezci bakışı, Fanon’un kolonyal bağlamını tam anlamıyla kucaklayamaz. Abdullah Öcalan, Demokratik Konfederalizm’de, kapitalist moderniteye karşı yerel komün, ekolojik denge ve eşitlikçi bir düzen önerir; özgürlük, hiyerarşisiz bir ortak yaşamdır. Noam Chomsky, eleştirel bilinci ve taban hareketlerini savunur; özgürlük, ideolojik tahakkümün sorgulanmasıyla başlar. Foucault, Özne ve İktidar’da, özgürlüğün bireyin kendi özneleşme süreçlerini sorgulamasıyla, mikro-düzeyde filizlendiğini belirtir. “Güç neredeyse, direniş de oradadır” sözü, özgürlüğün her an, her yerde mümkün olduğunu haykırır.
Bu düşünceler, özgürlüğün çok katmanlı bir mücadele olduğunu gösterir. Fanon’un ateşi, makro-tahakküme karşı bir isyandır; Foucault’nun direnişi, mikro-güç ilişkilerine karşı bir sorgulamadır. Lenin’in devrimi, sistemik değişimi hedefler; Öcalan’ın kadın özgürlükçü komünalizmi, evrensel ve ekolojik bir sentezdir, en güncel alternatiftir. Arendt’in politik alanı, diyalogla özgürlüğü inşa eder; Chomsky’nin bilinci, ideolojik zincirleri kırar. Her biri, özgürlüğün farklı bir veçhesini aydınlatır; lakin hepsi, tahakkümden kurtuluşun ve insanlaşmanın ortak ufkunda birleşir. İnsanlaşma, özgürlüğün etik boyutudur; evrimsel kökenlerinde, insanın sosyal doğası, etik dönüşümün temelini atar. Özgürlük, bu dönüşümün söylem olarak başlangıcı eyleyiş olarak sonucudur.
Birey ve Ulusların Evrensel Kurtuluşu: İnsanlaşmanın Zemini
Özgürlük, bireyin kendi anlamını yaratmasıyla filizlenir, ancak bu, ulusların kurtuluşundan bağımsız düşünülemez. Bir ulusun özgürlüğü, diğerlerinin esareti üzerine inşa edilemez. Fanon’un devrimci çağrısı, kolonize halkların insanlığını geri kazanmasını hedefler; Lenin’in sınıfsız toplum ideali, ulusların ekonomik bağımlılıktan kurtuluşunu içerir. Arendt’in politik alanı, bireylerin ve toplulukların ortak eylemle özgürleşmesini önerir; Öcalan’ın komünal toplumu, ulusların kendi kaderlerini tayin hakkını hiyerarşisiz bir düzene bağlar. Chomsky’nin entelektüel direnişi, ideolojik tahakkümün evrensel sorgulanmasını savunur; Foucault’nun mikro-direnişleri, bireylerin ve ulusların günlük yaşamda özgürleşme pratiklerini çoğaltır.
Dolayısıyla İnsanlaşma, özgürlüğün etik-estetik zirvesidir. Evrimsel biyoloji, insanın sosyal bir varlık olarak, işbirliği, empati ve kolektif hayatta kalma stratejileriyle şekillendiğini gösterir. Bu sosyal doğa, etik dönüşümün kökenlerini oluşturur; zira insan, diğerleriyle ilişkilerinde, kendi eylemlerini seçme ve değerlerini yaratma kapasitesiyle insanlaşır. Özgürlük, bu kapasitenin ifadesidir; insanlaşma, özgürlüğün etik bir varlık olarak kendini dönüştürme sürecidir. Kapitalist tahakküm, bu kapasiteyi bastırır; yabancılaşma, insanlaşmanın yolunu tıkar. Demokratik sosyalizm, bireylerin ve ulusların bu yabancılaşmadan kurtuluşunu mümkün kılan bir zemin sunar. Üretim araçlarının kolektif kontrolü, bireylerin emeğine yabancılaşmasını aşar; eşitlikçi bir düzen, ulusların kültürel ve siyasi özlerini yeniden kazanmalarını sağlar. Bu, Marx’ın eleştirisinden Fanon’un devrimine, Lenin’in vizyonundan Öcalan’ın konfederalizmine, Chomsky’nin bilincinden Foucault’nun direnişine uzanan bir sentezdir. Özgürlük, insanlaşmanın ateşidir.
Sonuç: Özgürlüğün Ebedi Sorumluluğu:
Sonuç olarak gündelik anlamın ötesinde özgürlüğün karşıtı esaret değil yabancılaşmadır. Esaretin karşıtı özgürlük değil serbestliktir.
Özgürlük, bir varış noktası değil, bir yolculuktur. Sartre’ın sözleriyle, insan özgürlüğe mahkûmdur; bu mahkûmiyet, kendi varoluşunu inşa etme cesaretidir. Yabancılaşmanın gölgesinde, kapitalist tahakkümün zincirlerinde, özgürlük bir isyan, bir sorgulama, bir yeniden yaratımdır. Fanon’un devrimci ateşi, Lenin’in stratejik vizyonu, Arendt’in politik diyaloğu, Öcalan’ın komünal toplumu, Chomsky’nin entelektüel bilinci ve Foucault’nun söylemsel direnişi, bu yolculuğun bütünleyenleridir. Özgürlük, insan türünün tahakkümden arınmış bir dünyanın kolektif düşünde birleşir. Bu düş, kapitalist sistemde gerçekleşemez; zira özgürlük, eşitlikte filizlenir, direnişte anlam bulur.
İnsanlaşma, özgürlüğün etik-estetik zirvesidir. İnsan, özgürce seçerek, etik bir varlık olarak kendini yeniden yaratır. Bu yaratım, tahakkümün her biçimine karşı bir direniştir; insan türünün özünü geri kazanmasıdır. Özgürlüğün-özneleşmenin her adımı bir sorgulamadır: Kimiz, neyiz, ne olabiliriz? Özgürlük, bir ufuk çizgisidir; ona ulaşmak için, tahakkümün her biçimine karşı, durmaksızın yürümek gerekir. Bu yürüyüş, Fanon’un isyanıyla başlar, Foucault’nun direnişiyle devam eder, Öcalan’ın ufkunda birleşir. Özgürlük, insanlığın en güzel yüküdür; onu taşımak, eko-bilinçle inşa etmek insan olmanın, canlığın bütünleyeni olmanın, insanlaşmanın ta kendisidir.
Sizce kapitalist sistemde özgürlük mümkün mü, yoksa bu yalnızca bir serbestlik yanılsaması mı?
Yabancılaşmayı aşmak için birey ve toplum ne tür pratikler geliştirmeli?
Bireysel özgürlük mümkün mü?
Değerli yorum öneri ve eleştirilerinizi bizden esirgemeyip tartışmaya değer başkaca konulara dair bir yoğunlaşma sağlayacağınız için şimdiden sonsuz teşekkürler. Selamlar saygılar…
Av.Rojhat Levent özgökche
Kaynakça
Arendt, H. (2017). Şiddet üzerine (B. S. Şener, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Chomsky, N. (2007). Rızanın imalatı: Kitle medyasının ekonomi politiği (E. Özbek, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları.
Fanon, F. (2007). Yeryüzünün lanetlileri (Ş. Çoltaş, Çev.). İstanbul: Versus Kitap.
Foucault, M. (2014). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İstanbul: İmge Kitabevi.
Foucault, M. Foucault, M. (2000). Özne ve İktidar (çev. Osman Akınhay). In Seçme Yazılar 4: İktidar İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Lenin, V. I. (2017). Emperyalizm: Kapitalizmin en yüksek aşaması (S. Belli, Çev.). İstanbul: Sol Yayınları.
Marx, K. (2013). 1844 elyazmaları (M. Belge, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Öcalan, A. (2016). Demokratik konfederalizm : Mezopotamya Yayınları.
Sartre, J.-P. (2009). Varlık ve hiçlik (G. A. Bezirci & T. Ilgaz, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları.
