Milliyetçilik, modern dünyanın en güçlü siyasi duygularından biri olarak demokrasiyi hem beslemiş hem de tehdit etmiştir. Sosyalist/Marksist gelenekte ise milliyetçilik, temelde burjuva sınıfının ideolojisi olarak ele alınır: Kapitalizmin yükselişiyle birlikte feodalizmi yıkan, ulus-devletleri kuran ama aynı zamanda işçi sınıfını bölen, uluslararası sınıf dayanışmasını engelleyen bir araç. Bu eleştirel bakış, komünalist sosyalist yaklaşımlarda daha da derinleşir ve milliyetçiliği aşma stratejileri sunar.
Lenin’in ezilen ve ezen ulusla arasındaki çelişkiye dair yaklaşımı burada kritik öneme sahiptir: “Eğer bir yerde ezen ve ezilen ulus arasında çelişki varsa, ezen ulusun devrimcileri ezilen ulusun ayrılma hakkını savunmalı, ezilen ulusun devrimcileri ise kolektif mücadeleyi ön plana çıkarmalıdır”. Bu ayrım, Lenin’e haksızlık yapmamak adına doğru anlaşılmalıdır – Stalin dönemi milliyetçi sapmaları doğru olsa da, Lenin’in konumu taktiksel ve devrimci bir enternasyonalizmi temel alır.
Marksist Eleştiri: Milliyetçilik Burjuva Tuzağıdır
Marx ve Engels, “Komünist Manifesto”da milliyetçiliği tarihsel bir aşama olarak görür: “İşçilerin vatanı yoktur” derler. Ulus-devletler kapitalizmin gelişim aşamasıdır; proletarya bu sınırları aşarak enternasyonal bir sınıf olarak örgütlenmelidir. Milliyetçilik, burjuvazinin işçileri “ulusal çıkar” adına birbirine düşman ederek sınıf mücadelesini sulandıran bir ideolojidir.
Rosa Luxemburg, bu eleştiriyi en sert biçimde geliştirir: Ulusların kendi kaderini tayin hakkı (self-determinasyon) ilkesini, özellikle Lenin’in savunduğu şekilde, “oportünist” bulur. Ona göre bu ilke, emperyalist savaşlarda milliyetçi duyguları körükler ve proleter devrimi geciktirir. Luxemburg, Polonya gibi ezilen uluslarda bile milliyetçiliğin sosyalizme hizmet etmeyeceğini, aksine işçi sınıfını bölerek burjuvaziye yarayacağını savunur.
Lenin’le arasındaki temel ayrılık buradadır: Lenin, ezilen ulusların milliyetçiliğini taktiksel olarak desteklerken (anti-emperyalist mücadelede müttefik olarak), Luxemburg bunu tehlikeli bir taviz olarak görür. Balkan uluslarına dair görüş ayrılığı da bu bağlamdadır – Luxemburg, Balkan uluslarının kendi kaderini tayin hakkını savunur ama bunu SSCB’ye angaje edilmiş bir çerçevede enternasyonal gücün dağılmaması koşuluna bağlar. Lenin ise şartlı olarak (ezilen uluslar bağlamında) destekler.
Luxemburg’un Balkanlar’ı (örneğin Sırbistan’ı mini-emperyalizm olarak görmesi) milliyetçiliği reddetmesinin bir yansımasıdır; o, ulusal kurtuluşu değil, enternasyonal sınıf mücadelesini önceler. Lenin ise bu konuya dair pragmatiktir: “Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı” tezinde, ezilen ulusların ayrılma hakkını tanır ama bunu sosyalist devrimin çıkarına bağlar.
Milliyetçilik, sosyalizm zaferine kadar geçici bir araç olabilir; zaferden sonra eriyip gider. Ancak Stalin dönemiyle “tek ülkede sosyalizm” politikası, milliyetçiliği (Sovyet yurtseverliği) resmileştirir ve enternasyonalizmi büyük ölçüde gölgeler – Trotsky bu durumu “ulusal sosyalizm”e kayış olarak eleştirir.
Lenin’in ezen/ezilen ayrımı burada devreye girer:
- Ezen ulusun (örneğin Büyük Ruslar) devrimcileri, ezilen ulusların (örneğin Polonyalılar, İrlandalılar) ayrılma hakkını savunmalı, çünkü bu, ulusal baskıya karşı tutarlı bir duruştur.
- Ezilen ulusun devrimcileri kolektif, enternasyonal mücadeleyi savunmalı, ayrılmayı otomatik bir hedef yapmamalıdır.
Bu yaklaşım, milliyetçiliği “ilerici” (anti-emperyalist) veya “gerici” (ezen ulus) olarak ayırır ve devrimci stratejiye entegre eder. Trotsky’nin “sürekli devrim” teorisi de milliyetçiliği reddeder: Geri ülkelerde bile sosyalizm, ulusal sınırlar içinde kalamaz; dünya devrimine bağlıdır. Milliyetçilik, bu süreci geciktiren bir yanılsamadır.
Kısaca sosyalist klasiklerde milliyetçilik: Tarihsel olarak ilerici (burjuva devrimlerinde) olarak değerlendirilse de özgürlük kavrayışı açısından her zaman gericidir.
Komünalist Sosyalist Bakış: Milliyetçiliği Aşmak İçin Yerel Özerklik ve Ekoloji
Komünalist sosyalist yaklaşım, klasik Marksizmin ötesine geçerek milliyetçiliği kökten eleştirir ve alternatif bir entegrasyon modeli sunar. Bu perspektif, Murray Bookchin’in ekolojik sosyalizm ve komünalizm fikirlerinden esinlenir: Devletçi sosyalizmi reddeder, onun yerine doğrudan demokrasi, yerel meclisler ve konfederal yapılar üzerine kurulu bir sistem önerir.
Milliyetçilik burada, kapitalizmin yarattığı hiyerarşik ulus-devletlerin bir ürünü olarak görülür – ulusal kimlikler, sınıf egemenliğini gizleyen yapay bölünmelerdir.
Bu görüşe göre, milliyetçilik demokratik entegrasyonu engeller çünkü:
- Ulusal sınırları mutlaklaştırır, yerel toplulukların özerkliğini ezer.
- Ekolojik krizi görmezden gelir; milliyetçi ekonomi, kaynak sömürüsünü “ulusal kalkınma” adına meşrulaştırır.
- Cinsiyet eşitliğini dışlar; milliyetçilik sıklıkla ataerkil ve militaristtir.
Bunun yerine, komünalist sosyalizm “demokratik konfederalizm” gibi modellerle entegrasyonu sağlar: Farklı etnik, kültürel ve dini gruplar, yerel meclisler (komünler) üzerinden özerk yönetilir, bunlar gevşek konfederal bağlarla birbirine bağlanır. Bu, milliyetçiliği aşar çünkü kimlikleri ulusal değil, yerel ve ekolojik eksene indirger. Entegrasyon, zorla asimilasyonla değil, gönüllü katılım ve karşılıklı dayanışmayla gerçekleşir.
Bu perspektifte sosyalizm, devlet iktidarını ele geçirmek değil, onu aşmaktır: İşçi konseyleri, kadın özgürlük hareketleri ve ekolojik tarım gibi unsurlar ön plandadır. Milliyetçilik, bu süreçte geçici bir araç bile olamaz; doğrudan reddedilir çünkü sosyalist enternasyonalizmini yerel ölçeğe uyarlar – küresel dayanışma, yerel komünlerden başlar.
Türkiye bağlamında bu yaklaşım, Kürt hareketinin evrimi ile ilişkilendirilebilir: Klasik milliyetçilikten uzaklaşarak, ekolojik, feminist ve demokratik unsurları ön plana çıkaran bir sosyalizm vurgusu yapılır. Bu, milliyetçiliği “demokratik modernite” ile karşıt konumlandırır. Bu eski devletçi-milliyetçi paradigmaya karşı, tabandan yükselen ve halkların hakça eşitliğine dayalı bir entegrasyon modelidir.
Sosyalist Perspektiften Demokratik Entegrasyon: Enternasyonalizm mi, Ulusal Çözüm mü?
Demokratik entegrasyon (farklı etnik/dini grupların eşit vatandaşlık temelinde bir arada yaşaması), sosyalist bakışta sınıf temelli enternasyonalizm ile mümkün görülür. Milliyetçilik burada engeldir çünkü kimlikleri etnik/ulusal eksene indirger, sınıf çelişkilerini örter.
Gerçek entegrasyon, kapitalizmin yarattığı ulusal bölünmeleri aşmakla olur: Kapitalizm karşıtlarının uluslararası dayanışması, azınlık haklarını da korur ama bunları “ulusal kurtuluş” değil, “özgürlük” çerçevesinde ele alır.
Pratikte çelişkiler boldur: Ulusal kurtuluş hareketleri (Cezayir, Vietnam, Küba) sosyalist sol tarafından desteklendi; burada “ilerici milliyetçilik” (anti-emperyalist) kabul edildi. Ama bu destek, çoğu zaman enternasyonalizmi zayıflattı ve yeni ulus-devletlerde milliyetçi sapmalara yol açtı.
Türkiye Örneği: Sol-Milliyetçilik ve Enternasyonalizm Gerilimi
Türkiye’de sosyalist hareket, Dr. Hikmet Kıvılcımlı sonrası 1960’lardan beri milliyetçilikle iç içe geçti. “Yön” hareketi, MDD (Milli Demokratik Devrim) tezleri, Attilâ İlhan gibi isimler “sol milliyetçilik” veya “Kemalist sosyalizm” geliştirdi: Anti-emperyalizm milliyetçilikle birleştirildi, Kürtlerin statü sorunu ve sömürge olma konumu bile “bölücülük” kaygısıyla yumuşatıldı.
En ilerici devrimci ideallere sahip olduğunu iddia eden kesimler bile zamanla ulusalcı tonlar taşıdı. Bu hibrit yaklaşım, sosyalist özgürlük anlayışı ile çelişir: Enternasyonalizm yerine “milli burjuvazi”ye umut bağlamak, özgürlük mücadelesini sulandırır.
Günümüzde de “demokratik entegrasyon” tartışmaları (Kürt sorunu, barış süreci), “devletçi sol”u ikiye böler: Bazıları milliyetçiliği “tepki milliyetçiliği” olarak savunurken, klasik “solcu”lar enternasyonalist bir çözüm (sınıf temelli eşitlik) ister. Komünalist versiyon ise bu gerilimi aşar: Milliyetçiliği tamamen reddederek, yerel özerklik ve ekolojik demokrasi ile entegrasyonu sağlar.
Sonuç
Sosyalist perspektiften milliyetçilik ve aşiretçilik demokrasiyi ve pozitif entegrasyonu tehdit eder çünkü:
- Özgürlük mücadelesini ulusal çerçeveye hapseder.
- Dışlayıcı olur, azınlıkları ezer.
- Emperyalist savaşlarda burjuvaziye hizmet eder.
Ama bazı bağlamlarda (ezilen uluslarda anti-emperyalist mücadele) taktiksel olarak tolere edilebilir – Milliyetçilikle demokrasi arasındaki gerilim, reel sosyalizmde de çözülmez bir çelişki olarak kalır. Lenin’in yaptığı gibi, ezen/ezilen ayrımıyla.
Komünalist sosyalizm ise bu taktiği bile aşar: Milliyetçiliği (milliyeti, milletleri, ulusu demiyorum, kasıt maniple edilmeye çalışıldığı biçimiyle bu değil zaten) reddederek, doğrudan demokrasi ve ekolojik konfederalizmle yeni bir entegrasyon yolu açar.
Gerçek demokratik entegrasyon ancak komünalist enternasyonalizmi ile mümkündür: Ulusal sınırları aşan, özgürlük temelli bir eşitlik ve dayanışma ile.
Demokratik entegrasyon çözümüne yönelik toplumsal karşılığı olmamakla ve de sanal-dijital alanda eleştiri sınırını aşan saldırganlıkla yaklaşanlar başta olmak üzere eleştirel yaklaşıma sahip olanlara şu iki soruyu sorarak yazımı bitirmek istiyorum:
1- Demokratik toplumun inşası yaşamsallaşmadığı sürece, Ortadoğu’da halklar arasında pozitif entegrasyon temelli bir kardeşlik inşa edilmedikçe Ortadoğu’nun dünyanın savaş haritası ve kapitalist modernitenin modern silahlarını deneyimleyip pazarladığı bir coğrafya olmaktan kurtulma şansı var mı?
2- Demokratik entegrasyona ve demokratik toplumun inşası sürecine farklı konumlanışlara, farklı ulusal aidiyetlere rağmen aynı üslup ve tarzda saldıranların emek ve özgürlük kavrayışının ve de konfor alanlarının aynı olması sizce de tesadüf olabilir mi?
