Swastika yada Türkçe bilinişi ile gamalı haç dünyada çokça bilinen bir geometrik şekildir. Siyaseten bilinirliği, daha çok 20.yy. ilk çeyreğinde Almanya daki NSDAP (Nazi) adlı faşist partinin; Almanları ‘aryen’ ırkından olarak görmesi ve bunu amblemi olarak kullanmasına borçlu olduğunu söylemek yanlış olmasa gerek. Ama işin bu kısmına yazımda girmeyecek asıl olan yönüne değinmeye çalışacağım.
Etimolojik olarak Swastika
Sanskritçe kökenli; svastikakelimesinden gelme olup ‘’şans getiren ve dilek’’ anlamındadır. İlk Hindu Sanskrit gramerci olan Panini (İ.Ö. 400); ‘’su (iyi) ve asti (o, öyle)” anlamında olan hecelerden swastika’nın monogramını oluşturduğunu yazmaktadır.
Şimdi ‘’su ve asti’’ kelimelere bakalım!
Su; Hint-Avrupa Esu, Wesu; iyi
Sanskrit Su; iyi Su-asti, swasti; iyilik
Ahamenidçe hu, u, uv; iyi
Avestan u vara-zmi; iyi-ülke
Avestan vahui, vohu; iyi, Vahu-man; iyi adam, Vah-işta; iyi yer (cennet)
Persçe Beh; iyi, Bahman; iyi huylu, Bahişt; iyi yer > cennet
Dariuş/Dara; iyiliğe sahip olan
Yeri gelmişken bu kısıma kısa bir ek yapmak isterim; eski irani dillerde V sesi Sasani yönetiminin ilk çeyreğinden sonra Pehlevicede B sesine döndüğünü ve bu sebepten dolayı yukarıda yazdığım Vahişt > Bahişt > Behişt, Vahman > Bahman’a dönüşmüştür.
Asti: Hint-avrupa esti; olmak, Latince esse; olmak, İngilizce essence; olmak, Almanca sein; olmak, Sanskrit Asti; dir-dır eki, su-asti > Svasti; iyilik, iyi şanslar, Avestan buta, bav; var olmak, Persçe astan, budan; olmak (An Etymological Dictionary of Persian, English and Other ındo-European Languages Ali Nourai) Kırmançki/Zazaki: Biya; olmak, Kırdaski/Kurmanci; Buyin. Mesela doğum günü kutlanırken ‘Rozbiyane tu…., Rojbune te… denilerek doğum günü kutlanır. Yani, ‘’var olma-meydana gelmeyi’’ ifade etmektedir. Toparlayacak olursam; swastika, Sanskritçe kökenli bir kelime olup, isim olarak “iyi olan”, “kurtuluşu getiren” anlamına gelir. Bileşik svastí eski Sanskritçede “şans”, “kurtuluş”, “kutsama” anlamına geldiği ve bir ifade olarak “her şey iyi / iyi ol” şeklinde çevrilmiştir.
Asti kelimesi, ‘’var olma-meydana gelmeyi de’’ ifade etmekte olup kozmogoniye de gönderme yapmaktadır. İşin bu noktasını aşağıdaki satırlarda anlatmaya çalışacağım. Yine, bu kelimenin daha eskiye yani Hint-Avrupa kökene gittiğini yukarıda kısaca belirtmiş idim…..
Swastikanın kimi dinlerdeki karşılığı
Swastika Hinduizm, Brahmancılık, Budizm, Hristiyanlık ve birçok dinde önemli bir figürdür. Kutsal bir sembol olan Swastikanın tarihçesi; Asya daki buluntulara göre 7 000, İran coğrafyasında ise 4 000 sene öncesi taş devrine kadar gitmektedir. Arkeolojik kazılarda, bronz ve demir çağından kalma parçalardan Mezopotamya halkları ile bağlantısı olduğu görülmüştür. Swastika çok eski zamanlardan beri kozmik düzeni, merkezi ve tüm yaşamın güç merkezi olan dört ana noktayı anlatır….
Hindistanda, güneşin sembollerinden biri olarak gamalı haçın bükülmüş kolları dönen hareketi gösterir. Güneşin gidişatını hatırlattığı gibi sonsuz yeniden doğuş (reenkarnasyon) döngüsünü de gösterir. Aynı zamanda güneşten gelen hayattır da…..
Swastikanın Raa Haq inancın daki karşılığı
Şimdi gamalı haçın Rae haq/Alevilik ile alakalı yönüne bakalım!
Coğrafyamızdaki halk geleneğinde gamalı haç, kozmik bir ilke (yaratıcı çark) olarak da anladığı, güneş çarkından türetmiş ve onu Zerdüştlük, Manicilik (iyi-kötü ikiliği) ve Hıristiyanlık sonrası gnostisizm ile ilişkilendirmiştir. Zerdüştlükte; “dönen güneşi” simgelemekte, hayatın kaynağı, verilen ateş ve sonsuz, uçsuz bucaksız kreativlik olarak algılamaktadır. Gamalı haç bir diğer inanış biçimiyle; “güneşin mührüdür“. Bu tasvir ile güneş ölümsüzleşir. O, dört yöndür ve merkezle beraber beş noktadır. İrani kozmogoninin (yaratılış) dört temel maddesi olarak hava, su, toprak ve ateşten oluşan kendini yenileme tasviridir. Yani, bir başka anlatım ile dünyayı ve evreni anlatan simgedir. Kutsal olan bu dört element ile makro kosmosun yaratıldığına inanılmaktadır. Gamalı haç, geometrik şekli dört üçgenden oluşan eşkenar dörtgen olarak eski İrani kültürlere göre doğanın dört gücü (hava, su, toprak, ateş) veya dört mevsimden biri ve bir ayın dört haftası anlamına gelen 4 sayısını sembolize etmektedir. Aynı zamanda insan hayatının da dört evresi olan doğma-çocukluk, gençlik, orta yaş ve yaşlılığı anlatmaktadır. Buna göre; Rae haq/Alevi inanç mantığında zahiri dört sayısı ile ifade edilen dört element, dört kapıyı oluşturmaktadır.
Buna göre:
Hava: Şeriat kapısı > Talip > İlkbahar > Doğmak/Çocukluk
Su: Tarikat > Raiver > Yaz > Gençlik
Toprak: Marifet > Pir > Sonbahar > Orta yaş
Ateş: Hakikat > Mürşit > Kış > Yaşlılık
şeklinde olmaktadır.
Kuşkusuz, yukarıda yazdığım dört elementin sıralaması kimi bölge ve anlatıcılara göre değişmektedir. Bununda akılda tutulup dikkate alınması gerektiğini belirtmeliyim. Dolayısıyla, Rae haq/Alevilikteki mezarlar başta olmak üzere kimi dini yapılarda gamalı haç motifi görülmesinin altında kutsal dört element ile kozmogonik inanç felsefesi yatmaktadır. Bu dört kutsal element, bazen dört yapraklı Yonca figürü ile de resmedilmiştir. Artı olarak, dörtlü sistem Rae haq/Alevi inancında farklı alanlarda da görülmektedir. Ama yazımın hacmi o kadar derine inmeme müsade etmediğinden bu kadarı ile yetiniyorum.
Yine, gamalı haçın Rae haq/Alevilikte don bedon olmayı da ifade ettiği konusunda bir anlatı bulamadım. İnançtaki ‘’kaybolan efsaneler ve asimilasyon’’ daha bir dikkatli olmama işaret ediyor. Üstüne İrani inanç mantık devamlılığı bana olması gerektiğini hatırlatıyor ve bu kısmı yazıya bir soru işareti olarak koymak istiyorum…..
