Part kökenli bir Peygamber olan Mani aynı zamanda bir filozof, sanatçı ve edebiyatçı idi. Mani peygamber dinini kurarken merkezinde mabet olan bir hiyerarşi oluşturmuştur. Böylece düşüncelerini (evrensel olmayı hedeflemiş) dünyaya yaymaya çalışmıştır.
Mani dininin geride bıraktığı dini literatürü incelediğimiz zaman İraniler vede Rae Haq, Ehl-i Haq, Yezidi, Nusayri, İsmaili vs. gibi dil ve dinlerin kökeni hakkında kimi ipuçları vermektedir.
Şimdi bu izleri takip edelim!
Mani yaşadığı dönemde dini Mabedin başı idi. Mabet hiyerarşisi beş basamaktan (kat-sınıf) oluşur ve batılılar bu mabede; (Mani) kilisesi der. Bunun Hristiyan mabedi olan kilise ile alakası bulunmamaktadır. Bu durumun okuru yanıltmaması gerekiyor. Maniciler kiliselerine; Hamag ram roşn (ışık cemaati/toplumu) olarak ifade eder. Kimi bölgelerde Partça; Padgös, Pehlevice; Paygös derlerdi. Maniden sonra 12 Havari gelir ve bunlara Partça; Amocag, Pehlevice; Hamocāg denir. Bu tanım ‘’öğretmen’’ anlamına gelmektedir.
12 Havarinin Yunancaları ise şöyledir; Sissinios, Thomas, Buddas, Hermas, Zaruas (Zakuas), Gabriabios, Hilarios, Olympios, Salmanios, Jannaeus (innaios) Paapis, Baraias şeklindedir. Mani öldürüldükten sonra yerine Sissinios M.S 292 yılına kadar cemaate liderlik etmiştir. O öldükten sonrada yerine Jannaeus (innaios) geçmiş ve bu liderlere (günümüzdeki Papa ya da Pir-i Piran gibi) “Ra`is“, denmiştir. Araplar İran coğrafyasını ilhak ettikten sonra mabet dili Aramiceden yeni lingua franca dili olan Arapçaya geçmiştir. Artık Manicilerin en üst temsilcisine İmam denmeye başlanmıştır. Bu noktada Rae Haq/Alevilik inancındaki imamet`e dikkatinizi çekmek isterim!
Mani dini inanç topluluğunun birinci sınıfı
Magiler Arabi; al-mu`allimuna, Kıptice; a (e)n-sah, Pehlevice; Mojakān, Sogdi; Möçak, Uygurca; Mojak, Çince; Mu- şö olarak tanımlanmıştır.
İkinci sınıf: Bölge-Vilayet`lerde Piskopos olanlara Arabi; al-muşammasana, Pehlevice; İspasagān denmiştir. Bu Piskoposların altında ise 72 iki tane Pehlevice; Mān-sārārān Partca; Mān-sārdārān denilen görevli bulunmaktadır.
Üçüncü sınıf: Kilise yönetiminde bulunan Rahip ve Papaz olan Arabi; al-qissisuna, Pehlevice; Mahistagān, Uygurca`Maxistak denmiştir.
Dördüncü sınıf: Cemaata dini bilgileri öğreten, ritüelleri düzgün bir şekilde uygulanmasını sağlayan 360 tane kilise yöneticisi olan Arabi; aş- şiddiquna, Partca; Vijidagān raştan, Pehlevice; Viçidagān ardāvān veya raştan (doğrucu; yanlışı önleyen anlamındadır c.ö), Yunanca; Electi. Beşinci sınıf: Yunanca; Audirores, Arabi; as-sammā`una, Pehlevice; Niyoşāgān, Partça; Nigosāgān, Sogdca; Niyoşāk, Uygurca; Niyoşāk denen görevliler oluşturur.
Mani dini manastır`ına “Manestan” denmiştir. Dini kitapları düzgün bir şekilde (hat, kaligrafi) yazan ve üzerlerine muhteşem resimler çizen mabet görevlisi Nibegān veya Nigārgārān olarak tanımlanmış idi. Güzel yazı, kaligrafi işi tıpkı müzik gibi, yani genel olarak estetik ibadet olarak algılanırdı. Kanımca bu Mani peygamberin sanatçı kişiliği ve alt yapısında Yunan estetik anlayışının etkisinden kaynaklanmaktadır. Bu yazmanlar, istek üzerine süslemeli Kuran’da yazmıştır. İslam’daki hat sanatının kimi tarihçiye göre Manicler’den geldiği iddia edilir. Güzel yazı, kaligrafi işi tıpkı müzik gibi, yani genel olarak estetik ibadet olarak algılanırdı. Kanımca bu Mani peygamberin sanatçı kişiliği ve alt yapısında Yunan estetik anlayışının etkisinden kaynaklanmaktadır. Mani mabetlerinde adeta birer sanat eseri olan bir çok yazma veya resimli kutsal kitapları bulunmakta idi. Tarihi aktarımlarda Arap islam ilhakı sonrasında bunların yakıldığı yazılmaktadır.
Mabed de söylenen dini ilahiye Mahri (1) ve bu ilahileri okuyana Mahrsarāgān denmekteydi. Müzik Manicilerde ibadet etmek için yapılırdı. Rae haq’taki klam ve gosan’ın karşılığıdır. Yine Rae haq, Yezidilik ve Ehl-i haq dininde ki dinsel müzik algısı Manicilik’teki ayinlerden bakiye kaldığını söylemek abartı olmasa gerek! Mani dinsel ayinine başkanlık edene āfrinsarān (2) Partça; afrivansarān, vaiz ve hatiplere ise Xrohxuanan denirdi. Ayine katılan erkeklere Bradaran pakan u yozdahran (3), bayanlara ise Xuarin, Partça; Uxarin (4), duxşan yojdahran (5) denirdi.
Diğer tanımlar ise;
Dēnevar; Peygamber yani dini getiren. Şahryar egdēn; Dindarların (müminlerin) Şahı. Kanımca Rae Haq/Alevilikte sıklıkla ismi terennüm edilen Şah algısının bir yakın benzeri olmalı.
Şahriyar pus; Şah`ın oğlu yani şahzade veya mirza demek olmaktadır. Bu noktada kısa bir not eklemek isterim; Kurmançlar ‘’pısmam’’ (amca oğlu) tanımını sıklıkla kullanır ve buradaki “pus” kelimesi ile aynıdır. Roşn Şahriyar; Şah`ın ışığı.
Dostan; Kurdçede ve diğer İrani diller ve Türkçeye geçmiş olan dost kelimesidir. Ayrıca Maniciler biri birilerine “dost” diye hitap ederlerdi. Aynı hitabi Rae Haq/Alevilerde de görmekteyiz.
Dibiran; yazman, yazıcı demektir.
Açıklamalar;
Mahri: olarak telaffuz edilir. Mitra isminin Pehlevice, Persçe karşılığıdır. Kürdi dillerdeki karşılığı ise Mir’dir.
āfrinsarān: Haq inancındaki Pir’in karşılığıdır.
Bradaran: Saf/temiz ve mukaddes biraderler veya erkek kardeşler)
Xuarin: Kız kardeş veya bacılar demektir.
Uxarin: Mukkaddes, bakir/kirlenmemiş bayanlar anlamındadır.
Kaynakça
Werner Sundermann; Mitteliranische manichäische Texte kirchengeschichtlichen Inhalts (= Schriften zur Geschichte und Kultur des Alten Orients / Berliner Turfantexte. Band 11).
Gustav Flügel; Mani, seine Lehren und seine Schriften
Alexander Böhlig; Manichäismus
Reinhold Merkelbach: Mani und sein Religionssystem.
Otokar Klima; Manis Zeit und seine leben
