Paulikian (Dersim) Tarih Serisi-3

featured

Sahiplenilmeyi Bekleyen Tarih: Dersim’in Demokratik Mirası

elleri kelepçeli arkasından,
binlerce temiz yürekli,
usulca yol alıyordu.
Neden ve nereye

sorularının
anlamını yitirdiği
çakmaktaşlı kayalıklar vadisinde
Munzur’un…

bizimkilerdi onlar

O gün orada
istem dışı bir yapıda
karanlıklara hapsolan
Dersim’de.
Biliyor musun?

Karanlıklar Vadisi

Dersim’in tarihine dair anlatılar çoğu zaman 1938 Katliamı’na kilitlenir. Elbette bu travma unutulamaz. Fakat tarih yalnızca yaralardan ibaret kılındığında başka damarlar görünmez hale gelir. Oysa Dersim’in hafızası, acıyla birlikte direnişi ve demokratik damarları da taşır.

Belleği yalnızca travmaya kilitlemek, bugünü kurmak için elimizdeki en büyük kaynağı zayıflatır. Bu kaynak, tarihsel-demokratik mirastır.

Aleviliğin Özgürlük Dili

Dersim’in damarlarından biri Aleviliktir. Alevilik, sadece bir inanç değil; insanca yaşamı, eşitliği ve adaleti merkezine alan bir felsefedir. Musahiplik, ocak örgütlenmesi, cem törenleri gibi kurumlarla toplumsal dayanışmayı ayakta tutar.

Modern dönemde Alevilik yalnızca “ibadet” boyutuna indirgenmek istendi. Oysa Dersim’de Alevilik, halkın kendi kendini örgütleme biçimi ve iktidarın dışında kalabilme sanatıdır.

Kayıp Çığlıklar: Feodal Zincirler

Kürt toplumunu anlamak için feodal yapılara bakmak gerekir. Martin Van Bruinessen’in (1992) gösterdiği gibi, ağa-şeyh düzeni halkı ikili bir baskı altında tuttu: bir yanda devletle işbirliği, diğer yanda dini otorite.

Bu kaypak yapı, halkın özgürleşmesini sürekli erteledi. Dersim ve Koçgiri gibi yerlerdeki katliamlar yalnızca egemen yapıya karşı verilen mücadele değil, aynı zamanda feodal zincirlere karşı da yükselen bir direnişti.

Umudun Yok Edilişi: Paulikianerlerin Savaşları

M.S. 4. yüzyılda kuzeydoğu Dersim’de ortaya çıkan Paulikianer hareketi, sadece bir inanç arayışı değildi; aynı zamanda siyasal bir başkaldırıydı. Kallinike’nin oğulları Paulus ve Johannes ile başlayan bu hareket, 625 yılında Dersim’in kutsal dağı olan Bağır Dağı eteklerinde doğdu. Mananalili Konstantin, hareketi ilk kez sistematik ve bilimsel biçimde inceleyerek “kutsal metinleri” halkın özgürlüğü için yeniden yorumladı.

Paulikianerler yüzyıllar boyunca Bizans’a karşı silahlı mücadele verdiler. Özellikle 9. yüzyılda, liderleri Chrysocheir (kri-so-CHEER; Kürtçe: Koçer) döneminde büyük bir güç kazandılar. Ancak Bizans ve Ermeni feodal ile dini otoriteler, içten gelen ihanetlerle bu hareketi kırdı.

Chrysocheir’in yenilgisi yalnızca askeri bir çöküş değildi. Hans-Georg Beck’in aktardığına göre Chrysocheir, 872 yılında ihanete uğrayarak öldü. Başkentleri Tephrike ise ancak 878 yılında Bizans’ın eline geçti. Bizans’ın uyguladığı bu katliamda geride kalanlar, Paulikianerlerin tamamen yok olmasını engelledi.

Fikirleri Bogomiller aracılığıyla Balkanlara taşındı, oradan Avrupa’ya ulaştı ve feodalizmin çözülmesinde rol oynadı. Dersim’den yükselen bir düşünce, kıtanın geleceğine etki etti.

Bu Çirkinliğin İdeolojik Boyutu

719’da Ermeni Katolikosu Yovhannes Odzun, Paulikianerlere karşı kaleme aldığı bildiride onları “sapkın ve edepsiz” (schamlos) olarak damgalamış; bu yazı, ideolojik söylemin yanı sıra siyasi ve askeri bir stratejinin parçası hâline gelmiştir. Paulikianerlere duyulan nefret böylece resmileştirilmiştir.

Koçgiri/ Paulikianer Bağlantısı

Paulikianerlerin yaşadığı bölge günümüzde Koçgiri olarak anılmaktadır ve bu fonetik olarak Chrysocheir ismine yakınlık gösterir. Günümüzde Koçgiri, Kürtlerinin yaşadığı coğrafyadır. 1920 yılında bölgedeki egemenlerce yapılan katliam, bu halkın tarihsel hafızasında önemli bir iz bırakmıştır.

Eksik Yazılan Tarih

Bizans dönemi Yunan ve Ermeni tarihçileri çoğu kez kilisenin gölgesinde yazdı. Bu yüzden halkların kültürel ve sosyal yaşamı silindi. Hübschmann’ın da vurguladığı gibi, kiliseden bağımsız bir tarih yazımı olsaydı, bugün çok daha zengin bir bellekle yüzleşirdik.

Yine de halkın belleği şarkılarda, söylencelerde ve direnişlerde yaşamaya devam ediyor.

Bugüne Düşen Işık

Dersim’in tarihi yalnızca katliamlarla sınırlı değildir. İçinde demokratik bir miras ve bir direniş geleneği vardır. Bu mirasa sahip çıkmak, bugünün sorunlarını çözmek için en güçlü kaynağımızdır.

Kürt halkının dışarıdan ithal fikirlere ihtiyacı yoktur. En demokratik düşünceler, kendi tarihinin içinde, kendi vadilerinde ve kendi hafızasında gizlidir.

Kaynakça

Anna Komnena, Alexiade, Kap.14 bei Migne 131 p.451, s.506-508
Hübschmann, Alte Armenische Ortsnamen, s.236-237
Mühlestein, Verhüllte Götter, s.354-365
Petrus Sukullus, Manichaeorum, s.50-52
Agathangelos, Armenische Geschichte, s.591
Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books, 1992

Ek Dipnotlar
Hans-Georg Beck, Geschichte der orthodoxen Kirche im byzantinischen Reich, Band I, Teil 1, München 1959, s. 458. – Chrysocheir’in 872’de ihanete uğrayarak öldüğü ve Tephrike’nin 878’de Bizans’ın eline geçtiği bilgisi.
Yovhannes Odzun, 719, Ermeni Katolikosu’nun Paulikianerlere yönelik bildirisi; Paulikianerleri “sapkın ve edepsiz” olarak (schamlos) tanımlayan ve nefretini resmileştiren metin.

Editörün Notu: Munzur Press’te yayımlanan köşe yazılarında dile getirilen görüş, değerlendirme ve ifadeler yazara aittir; Munzur Press’in editoryal görüşünü yansıtmaz.
Paulikian (Dersim) Tarih Serisi-3
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter