Nüfusunu, üretimini ve kırsal yaşamını kaybeden bir kent nasıl yeniden ayağa kalkabilir?
Elli yıl önceki Dersim’in nüfus yapısına baktığımızda, bugün yaşadığımız ekonomik ve toplumsal değişimin boyutlarını daha iyi anlayabiliyoruz.
1975 genel nüfus sayımı sonuçlarına göre Tunceli’nin toplam nüfusu 164.592 kişiydi. Bu nüfusun 129.256’sı kırsal alanlarda, 35.332’si ise şehirlerde yaşıyordu.
2025 yılı verilerine göre toplam nüfus 85.083’e gerilemiş. Bunun 58.933’ü şehirlerde, 26.144’ü ise kırsal alanlarda yaşıyor.
Bu rakamlar bize yalnızca nüfus kaybını göstermiyor. Aynı zamanda Dersim’in üretim yapan kırsal nüfusunu, köy yaşamını ve geleneksel üretim ilişkilerini büyük ölçüde kaybettiğini ortaya koyuyor.
Kent büyürken ekonomi de büyüyor mu?
Bugün Dersim merkezine baktığımızda büyüyen ve kentleşen bir şehir görüntüsüyle karşılaşıyoruz. Ancak bu büyümenin ne kadarının gerçek bir ekonomik büyümeye dönüştüğünü sorgulamamız gerekiyor.
Çünkü kentleşme yalnızca binaların çoğalması, yeni konutların yapılması ve nüfusun şehir merkezinde yoğunlaşması değildir. Üretimin, istihdamın, sosyal ve kültürel yaşamın da gelişmesi gerekir. Planlı bir kentleşme ve güçlü bir ekonomik yapı oluşturulmadığı sürece fiziksel büyümeyi sağlıklı bir kentleşme olarak değerlendiremeyiz.
Kısacası Dersim, nüfusun şehir merkezinde yoğunlaşması bakımından büyümüş görünse de üretim, istihdam ve ekonomik kapasite açısından aynı gelişmeyi gösterememiştir.
Ekonomik büyüme ve kalkınma
Ekonomik büyüme ve ekonomik kalkınmayı birlikte düşünmek zorundayız.
Ekonomik büyüme, bir kentin ürettiği mal ve hizmetlerin miktarının artmasıdır. Ekonomik kalkınma ise bu büyümenin toplumun yaşam koşullarına, refahına, eğitimine, sağlığına ve geleceğine yansımasıdır.
Üretim artabilir, yatırımlar çoğalabilir. Ancak ortaya çıkan zenginlik toplumun geneline yayılmıyorsa, yerel halk bu büyümeden yeterince yararlanmıyorsa gerçek anlamda bir kalkınmadan söz edemeyiz.
Dersim’de nasıl bir büyüme modeli?
Bence Dersim’in ekonomik büyüme modeli, kendi doğal kaynaklarını, üretim potansiyelini, kültürel değerlerini ve insan gücünü esas alan özgün bir ekonomik anlayış üzerine kurulmalıdır.
Dersim’in temel sorunu yalnızca sermaye yetersizliği değildir. Asıl sorun, sahip olduğu kaynakları üretime, istihdama ve toplumsal refaha dönüştürememesidir.
Bu nedenle ekonomik büyümenin temel hedefi, üreten, istihdam yaratan, yerel üreticiyi güçlendiren ve kazandığı değeri kendi kentinde tutabilen bir ekonomi oluşturmak olmalıdır.
Nasıl bir sanayi politikası?
Dersim’in sanayileşme politikası, ilin coğrafi yapısına, doğal kaynaklarına, nüfusuna ve üretim potansiyeline uygun biçimde geliştirilmelidir.
Dersim’in büyük sanayi kentleriyle aynı üretim modeli üzerinden rekabet etmeye çalışması gerçekçi değildir. Çünkü sermaye birikimi, nüfusu, ulaşım olanakları ve mevcut sanayi altyapısı bu ölçekte bir sanayileşmeye uygun değildir.
Ancak bu durum Dersim’de sanayinin gelişemeyeceği anlamına gelmez. Doğru sektörler ve doğru yatırımlar seçildiğinde Dersim’in önemli bir üretim merkezi olması mümkündür.
Özellikle tarım ve hayvancılığa dayalı sanayi, süt ve süt ürünleri işleme, et ürünleri, sebze ve meyve kurutma, bal üretimi ve paketleme, bakliyat işleme, soğuk hava depoları ve yöresel ürünlerin markalaştırılması öncelikli yatırım alanları olmalıdır.
Yerel üretim yalnızca ham madde olarak başka kentlere gönderilmemeli. İşlenmeli, paketlenmeli, markalaşmalı ve daha yüksek katma değerle pazara sunulmalıdır.
Bunun yanında turizm, doğa ve kültür değerlerini koruyarak geliştirilmeli, küçük ve orta ölçekli imalat işletmeleri desteklenmeli, ilçelerin kendi üretim potansiyelleri ekonomik bir bütünlük içinde değerlendirilmelidir.
Ekonomik büyümenin sahibi kim olacak?
Bence üzerinde en fazla durmamız gereken konulardan biri de budur.
Ekonomik büyüme yalnızca birkaç yatırımcının, büyük işletmenin veya sermaye sahibinin başarısı olarak görülmemelidir.
Köylü, çiftçi, hayvancı, esnaf, kadın, genç ve küçük işletme sahibi bu ekonomik büyümenin öznesi ve ortağı olmalıdır.
Bunun yolu üreticilerin örgütlenmesinden, kooperatiflerin güçlendirilmesinden, ortak üretim ve pazarlama modellerinin geliştirilmesinden geçiyor.
Dersim’de ekonomik kalkınma yalnızca kamu yatırımlarını bekleyerek veya dışarıdan sermaye gelmesini umarak sağlanamaz. Yerel dinamikleri harekete geçiren, üreticiyi karar süreçlerine katan ve ortak akılla hareket eden bir ekonomik örgütlenmeye ihtiyaç vardır.
Bu noktada yerel üreticilerin, meslek odalarının, kooperatiflerin, belediyelerin, üniversitenin ve ilgili kurumların birlikte hareket edebileceği demokratik ve katılımcı bir ekonomik planlama anlayışı geliştirilmelidir.
Kalkınmayı neyle ölçeceğiz?
Dersim’in ihtiyacı betonlaşarak büyüyen bir kent değil, üreterek zenginleşen, istihdam yaratan, gençlerine gelecek sunan ve ürettiği değeri kendi insanına kazandıran bir kent olmaktır.
Kalkınmayı yalnızca ekonomik rakamlarla değil, köylerin yeniden canlanmasıyla, üreticinin emeğinin karşılığını almasıyla, gençlerin kendi kentinde yaşayabilmesiyle ve toplumun refahının yükselmesiyle ölçmeliyiz.
Çünkü bir kentin gerçek zenginliği yalnızca sahip olduğu doğal kaynaklar değil, o kaynakları ortak bir gelecek için değerlendirebilen insanlarıdır.
Dersim’in geleceği tüketen değil üreten, bekleyen değil örgütlenen, başkalarından bekleyen değil kendi ekonomik gücünü yaratan bir anlayışla kurulmalıdır.
