‘Varlık Vergisi’yle yoksullaşmak…

featured

Yakın tarihimizin yıkıcı toplumsal etkileriyle ünlü ‘Varlık Vergisi’, bundan tam 84 yıl önce, 11 Kasım 1942’de kabul edilmiş, bir gün sonra Resmi Gazetede yayınlanmıştı. Kanunun adı ‘Servet ve Olağanüstü Kazanç Sahiplerinden Bir Defaya Mahsus Alınan Olağanüstü Vergi’ idi. Özelliklerinden birisi, tartışılmadan ve oybirliğiyle meclisten geçmiş olmasıydı. Kanundan kısa süre önce, 11 Eylül 1942’de İstanbul Defterdarlığı görevine atanan Faik Ökte’nin yazdığına göre, vergi alınacaklara dair cetveller daha önce hazırlanmıştı. Bu cetvellerde Müslümanlar M, Müslüman olmayanlar G harfleri ile kodlanmıştı. Bir de ‘Dönmeler’ diye bir kategori vardı ve onlar da D harfi ile kodlanmıştı. ‘Dönmelik’ bir işe yaramamış, devlet onların da kaydını tutmuştu.

Dönemin Başbakanı aynı zamanda Maliye, Maarif ve Adliye Vekilliği de yapmış ve Türk banknotlarını dahi Almanya’da bastıracak kadar Nazilere yakın bir isim olan Şükrü Saraçoğlu idi. Yakın arkadaşı Mahmut Esat Bozkurt gibi o da Türkçüydü ve o günlerde ‘Biz Türküz, Türkçüyüz, daima Türkçü kalacağız’ diye bir açıklama yapmış, Varlık Vergisini ‘Devrim Kanunu’ olarak nitelemişti. Saraçoğlu açıkça ‘piyasamıza egemen olan yabancıları ortadan kaldırarak, Türk piyasasını Türklerin eline vereceğiz’ demişti. Adlarına vergi borcu çıkarılanların yargıya gitme ve bir şekilde itiraz etme yolları da tümüyle kapatılmıştı.

Vergi cetvellerindeki muhatapların tamamına yakını Müslüman olmayan kesimlerdi. Vergilerin ödeme süresi ise sadece iki haftaydı. Zamanında ödenmediği taktirde zam ve haciz öngörülmüştü. Buna rağmen bir ay içinde borcunu ödemeyenler Erzurum Aşkale’ye ve Eskişehir Sivrihisar’a yol işçiliğine gönderilmişti. Kanun o kadar süratle uygulanmıştı ki daha Aralık 1942 de Müslüman olmayan kişi ve ailelere ait binlerce mülk el değiştirmişti. İstenilen sürede vergisini ödeyemeyen 1.229 kişi Aşkale’ye gönderilmiş, bunlardan 900 kişi 8 Ağustos 1943’de yük vagonlarıyla Sivrihisar’a sevkedilmişlerdi. Varlıklarına el konulan ailelerin büyük bölümü ise daha o yıllarda ülkeyi terketmek zorunda kalmışlardı.

Kanunun uygulama alanları olarak ilk akla gelen yerler öncelikle büyük şehirlerdi ve özellikle İstanbul’du. Ama Müslüman olmayan toplulukların yaşadığı küçük ve orta ölçekli şehirlerde de çok sert biçimde uygulanmıştı. Bu şehirler için hazırlanan ‘vergi cetvelleri’ gündelik hayatta gayri Müslim nüfus yokmuş gibi görünse de gerçekte Müslüman olmayan kişilerin ticari hayatta ciddi bir güç olduklarını gösteriyordu. Bu şehirlerden birisi de, daha çok milliyetçi nitelikleriyle tanıdığımız Elazığ’dı.

20. yüzyıl başlarında demografik dokusundaki ötekilerin neredeyse tümüyle silindiği düşünülen şehrin kimlikleri, sanki ‘Varlık Vergisi cetvelleriyle’ görünür olmuşlardı. Elazığ için toplam 150 ismin  yer aldığı bu cetvellerde Kalaycı Mardiros, Avadis ve Asadur, Derici Yıvat, Şarapçı Haçadur ve Artin, Marangoz Asadur, Çilingir Asadur, Semerci Mardinos, Kirkor ve Nersis, Kalaycı Simon ve Ohanis, Kömürcü Artin, Fırıncı Karabet, Bakkal Feyroz, Manifaturacı Ovagin gibi mesleklerde Müslüman olmayan kişilerin belirgin varlığı gözleniyordu. Bunlar dışında mesleğine dair bir bilgi yer almadan Şemon karısı Suna, Arapkirli Mardiros, Mardiros Saraç, Yuhanna Kent, Karakin Kostan, Sarkis Yetkin, Muhyettin Sabuncu gibi Müslüman olmayan pek çok başka isim de vardı. Sadece bu isimler bile 1940’lı yılların başında şehrin ticari hayatında Müslüman olmayan ailelerin hala bir ağırlığı olduğunu gösteriyordu ve belli ki ‘Varlık Vergisi’nin hedefi de onlardı.. 

Varlık vergisi ile bütün ülkede toplam 918 milyon lira tahsilat yapılmıştı. Bu o kadar büyük bir miktardı ki 1942 yılı devlet bütçesinin yüzde 34’üne tekabül ediyordu. Bu durum devletin iktisadi gücü ve sürekliliği için büyük bir imkan demekti. Nitekim amaç hasıl olmuş, bu ünlü kanun 15 Mart 1944 tarihinde kaldırılmıştı. Ama varlıklılar, çaresizlik içinde mülksüzleştirilmişlerdi. Yanısıra şehirlerin sosyolojik dokusu ile bir kez daha oynanmış ve o doku bozulmuştu. Elazığ da dahil, şehirler bu uygulamayla renklerini de yitirmiş; sadece mali değil, kültürel bakımdan da yoksullaştırılmışlardı.

Editörün Notu: Munzur Press’te yayımlanan köşe yazılarında dile getirilen görüş, değerlendirme ve ifadeler yazara aittir; Munzur Press’in editoryal görüşünü yansıtmaz.
‘Varlık Vergisi’yle yoksullaşmak…
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter