ŞÜWARA SAAN AĞAYÊ BEXTİYERA-1
1
Saano, saano
Têlqraf do çol u qezano
Sayê mı emser kişiyo
Dewran be dolanê tırkano
Adır de çê lacê Pırçoy kuyo
Sar ağayê xo hewn de nêverdano
2
Sayê mı qol gureto, şiyo destê koyê muzıri
Qocanê bêbextiyê mekerê,
Ma piya werda qırbana Xızıri
Aşire kistena mırê qenat nêkerdo
Tornê Babay kerdo imamê seri
3
Koyê na Bokıro, kowan ra yano
Êl u qom, tomete mekerê
No hucumê hawt ordiyano
Darê Heqi aşira verde ronê
Kes 5 tenan’a tabura de pêro nêdano
4
Biye biye, Saanê mı biye
Sayê mı qol gureto, şiyo basquniya elayiye
Sayê mı merdo, nêmerdo
Şikiyo thılsımê kırmanciye
Serê mı ke kono be thalde
Dêsım de nêmanena çênek u ciniye
5
Ded u bırazayi xısmê aşiranê
Serê Saani cıra kerdo
Tabura ra fetelnenê
Sayê mı, tı merex meke
Tora têpia lacê Pırçoy nas nêkenê.
________________________________
Het: Ruta-Bextiyera
İmiskerdoğ: Deliyê Firiki
Vatoğ: Seyfiyê Firiki
Leqema xo: Firik Dedı
Cayê dina amayene, tarıx: Geştage, 1900
Cayê mendene: Pulur
Kar u gurê xo-şinate: Pir
Qeydo sıfte: Cemal Taş & Hüseyin Ayrılmaz & Selman Yeşilgöz & Mustafa Yerlitaş
Ca, tarıx: Pulur, 1995
Çıme:Kıtavê Cemal Taşi “Tertele” Z/Kalan yayınları, pelge: 89 ra ame guretene.
HAL U MESELA ŞÜWARE
Sağan Ağa lacê Usıv Ağayê Bextiyarano. Xozat ra dewa Pakira ra, mezra Bêsbuxari rawo. Tertelê 38i de xort beno, mektebo werte qeditaye wendoğ beno. Khalunê dormê Koyê Muziri ki zê aşiranê bina çhekê xo teslim kerdê. Dewanê aşira Khalu ra Masuru, Qereqol kono cı. Cendermê ni gereqoli rocê sonê dewe, konê çê jü zama u veyvike. Xort çêber de çiqa ke cad keno ke cendermey zere mekuyê, qesa xo perey nêkena, çıke zerê çeyi jü çımewo, meymaniye rê ki mınasıb niyo. Cendermey zor konê, konê zere. Sêr kenê ke zerê çeyi de vêyvike vırana, awe kena xoro.
Cendırmey xorti derdest kenê, veyvıke rê heqereta kenê. Dewıci benê top, cenderma kisenê, werte ra jü cenderme voz dano xeleşino. Nayê sero Khalu ra ağayê Kheçelu Usên Ağa, Saan Ağay rê xebere rusneno, vano: “Serba şeref u namusê xo ma tufong erzeyme hukmati, pheşti made.” Nayê sero, Saan Ağa apê xo Alişani ra, Xıdê Pirçoy ra, jü ki Memê Hure be Xıdê Lili ra qolê girêdano.
Basquniye dano elaiye. En zaf cephê Koyê Sıncıke, Koyê Werte, be Koyê Bokire de elaiya Cevdet Sunay* de dano pêro. Saan Ağa ebe na mertine Koyê Dêsimi de beno nisangê dawa şeref u namusi. Saan Ağa, Seyid Rızay be Alişer Efendi vêneno, yina de nêt u borcalê xo ser qesey keno. Na xebere sona gosê hukmati, zerrê hukmati rê wes nêna. 4. Umum Müfettis Abdullah Alpdogan, ebe destê xo fênd u dubara çarneno ke Saan Ağay werte ra wedaro.
Sıfte Alişêr Efendi be Zêrife Xatune ebe bêbextiye dano kiştene. Dıma mordemê ke Saani ra nejdiyê, ebe destê yina, qetilê Saani ana risvet u pere. Xefiyay serba Saani be apê Saani tatig fetelnenê. Apê Saani Alişani rusnenê Dewa Dewreşi, Saani benê hetê Balıka. Çıke xefiyay Alişan Ağay be Weli Ağayê laci ra tibar nêkenê, cıra xof kenê, coka dame nanê ro. Hurdemine jübini ra finê düri ke qetilê xo ret bıkerê. Saan Ağay be dı mordemê xo Balika ra nejdi Dewa Khuresu de pesewe areşinê ya. Waxto ke Saan Ağa hewna şi, hewn de nanê pıra. Apê Saani Alişan Ağa ki hetê bini de kişino.
Kistena Saani ra dıme Yiyê ke serba şeref u namusê Dêsimi kotê çheke, perr u payê yinara jü şikino. Qetilkarê Saani serê Saani cênê benê qıslê Xozati de teslimê Elaiye kenê. Hêştê ra tepia apê Saani Hesen Ağayê Weli Ağay be Memê Hure, sonê konê sarge. Qetilkarê ke Xozat ra yenê, raa yine sero pinê. Mezra Sure de nanê pıra hurdêmine kisenê, Hêfê Saani cênê.
Perê ke guretê, yi pera kenê fekê hurdêmine. Kistena Saan Ağay dıme, Çê Abas Ağay ra 24 teni ebe sungi yenê kistene. Mulxuta Saan Ağay ki xo finadare. Darefitene ra ravêr hoşiya xo (weşiye) kena, vana: “Meyitê mı meşüyê. Meyitanê marê gon u kefen kerdene nêsib nêbiye. Ez ki nêwazena.”
___________________________________________________
Binge: Seyisê ostorê Saan Ağay, Seyid Xıdıro Khuresız.
HEWA SAHAN AĞAY-2
Ax de Sahano Sahano, da cigerê mı Sahano
Telgrafê Sahan ağayê mı ewro onto, gıno´ro kosê Vilayet u çholano
Haq dina de esto, Sahan Ağayê mı xısmê alay u taburano (2)
Merdena Sahan Ağayê mırê hêşiyê pê, çêfê dolanê Tırkano.
Ondêr koyê Bokıro, Sahan Ağayê mı vera sonê viyali (2)
Şewtimal koyê Bokıro, Sahan ğayê mı vera sonê viyali
Sahan Ağayê mı kotêne wertê mewzunê eskeri,
Ver vozdêne têdine mewzi kerdêne thıp u thali
Şêrê mı ke kotêne ondêra marava,
Zeke verg verdano komê suriya mali.
Sahan Ağayê mı ondêr koyê Bokıro, verde kemera tike
Sahan Ağayê mı vêsayê na koyê Bokıro,
Şewtimal verde kemera tike
Sahan Ağayê mı esker qılayno ra,
-qomo heq kenê maraba cuamerdu de niadê- hawo kerdo koyê Sıncıke
Sahan Ağayê mı esker qılayno ra, -defê maraba cuamerdu de şêr kerê- ordi qılayno ra kerdo koyê Sıncıke.
Hala niadê Sahan Ağayê mıde niadê, zımela xo rındeka terê perrê mirçıke.
Sahan Ağayê mı ondêr koyê Bokırewo, sewtimal verde hêniyo
Sahan Ağayê mı vêsayê koyê Bokırewo, wıy lemı verde hêniyo
Sêdxanê İdari dano xoro, vano:
“Hêfê mı bêro tornê Wusıvê Sodi, Sahan Ağay sare no ra, hetê Dêsımiyo jü rıjiyo.
Heq dina de esto, şêrê mı kotêne ordi, mevzi kerdêne thıp thali, Mordemo nianen Kırmanciye de çiniyo.”
Ax Bıra roze roze, Sahani sare no ra, çê tezeli romerdiyo.
______________________
Qese: khan
Vatoğ & qeyde: Pasayê Şixani
Ca: Pırdosur/Pulemoriye
Çıme: Hayri Dalkılıç
Not: Na lawıke eve na varyant, mı dê ve Ali Barani, ey jü albumê xode vate. Hama mı bado niada ke ey (ya ki şirketa ke albumê dey veto) tayê çhekuy vurnê. Mesela hurêndia „dolanê tırkano“ de kerdo „domanê tırkano“, hurêndia „Kırmanciye de çiniyo“ kerdo „Kurmanciye de çiniyo“ halbıke wertê na qesu de ferq esto, her kes zoneno.
SAHAN AĞA-3
Xozati persena cadê tomofili
Heq adır ve Avdıla Pasay (1) verdo,
Koto qerezê mordeme pili
Sahan vano: “Qedrê canê xo bızane
Ma sero cêrenê qanunê kafiri”
Ax de biye biye, na ve ma biye
Şahanê mı qolê xo gureto, şiyo basqınê alayiye
Vano: “Tersa mı, sarê mı ke thalde kuyo,
Kowunê Dersimi de nêmano çêna u cêniye” (2)
Ax ko romerdiyo ‘be hêniyo
Esker nawo amo koyê Dersimi mıniyo
Sahan vano: “Dı sarey viyarnay mıra,
Jü yê Xanımewo, jü yê Alişer Efendiyo” (3)
Sahanê mı qolê xo gureto,
Şiyo geçê koyê Muzıri
Vano: “Lawo bêbexteni mekerê
Ma pia werdo qırbanê Xızıri” (4)
Aşiri merdena mırê qayil nêbenê
Tornê Babay (5) kerdo imamê seri
Xozati persena Qereğlan ra nato
Qanunê Mıstefa Kemali persena,
Çı çiyo de bervato
Sahan vano: “Lazê Pırçoy mıde mısawre meso (6)
Mın u to cızıkê zu maye pia lito.”
Heqo tı keşi serde naye miyarê
Bıray sarê bırayi berdo çadıre de roto
Şahanê mırê efkar nêbo
Heseni (7) hefê to gureto.
Ax de biye biye, Sahanê mı biye
Sahanê mı ke merdo-nêmerdo
Şikiyo thılsımê Kırmanciye (8)
Pane pane, Sahanê mı pane
Eskerê Mıstê Korri (9) amo ma qırr keno
Cigêra mı pane!
Eskerê Mıstê Korri amo ma qırrkeno
Mezal cı mede, pane!
______________________________________
Arêker u vatoğ: Zılfi (Dr. Zülfü Selcan, 2025 de Munzur Ünıversitesi Zazaca bölüm başkanlığından emekli oldu.)
Waxt: 1977
Çıme: Kıtavê mı: “Lawıkê Dêrsımi (Şiwari)“, Berhem Yayınları, Ankara, 1992, Pelge: 77
Sahan pilê aşira Bextiyaru bi. Otuz Sekiz (1938) de kışiya. Tayê cawu de jê Şahin, Sahan, Saan nuşiyo; hama rasta xo Sahan, ya ki Şahano.
1. Qırımê Otuz Sekiz’i eve emr u fermanê ey vırajiya. Wertê mıleti de eve leqema ‘Dersim Kasabı’ yeno naskerdene. Namê xuyo rast General Abdullah Alpdoğano.
2. Sahan, çımê sarê Dersimi de qorikari namusê mıletiyo. Hona ke qırımi dest pê nêkerdvi, dewlete wast ke çheku top kero u mıleti bêçhek verdo. Axıri tayê qan bi, çhekê xo berdi teslimê dewlete kerdi. Yinera jü ki Wuşen Ağayê dostê Sahani bi. Seke khal u pirê mıntıqa vanê, Sahani cıra mınete kerde, vake: “Eke gos nanaro mı, çhekanê xo teslimê dewlete meke. Dewlete marê dubara kena. Wazena qomê ma bêçhek kero u dımera ma jê mal u gay sare bıbırno.” Axıri Wuşen Ağay berdi çhekê xo day hukmati u ame çê xo. Rozê 2 neferi ve onbaşiyê ra amey çê Wuşen Ağayi, cırê bi meyman.
Wayirê çêyi arde cırê male serebırnê. Nunê xo werd u tenê ke sewe şikiye, sarê dormi ust ra şi çêwunê xo. Nafa ni eskeru wast ke hurdemêna ciniyunê Wuşeni biyarê oda u cırê xıraviye bıkerê. Wuşeni na qewul nêkerde, est xo ver. Eskeru dapıro, lıngi qılasnay ra sole kerde cı u zaf şikence kerd. Hama çı fayde, dest de çhek nemendvi. Berdvi eve xo dest dayvi dewlete. Endi ke eskeru se kerd u çı xıraviye kerde, sarê dewe ke sodır uşti ra, di ke hurdemêna ciniyunê Wuşeni resen esto gula xo, xo goza verê çêveri ra fito dare. Wuşen ve xo ki royi ver dero u zonê xo nêcerino ke qesey bıkero.
Naye ser, Sahan ve çond hevalanê xora erzenê qereqoli ser, xeyle eskeru kısenê. Vano: “Ewro Wuşen, meste jüyo bin, ya ki ez be xo! Çı ferq keno, ma gere na ayvi çarê xora pak kerime.” Na çekuyunê lawıke de, na cüamerdiya Sahani arda’ra zon.
3. Sarê Dersimi cıra vano Mire, Alişer Efendi, Alişer, Diko
(Sarê dewa xuya Qoçgiriye ey nia name kenê. Çı ke, keşi rê sarê xo nêno ro, xıraviye qewul nêkerda u verê dısmeni de qe bêveng nemendo). Şair u alımode namdaro. Xanıme ciniya Alişer Efendiya. Namê xuyo heq Zarifewa. Vanê aye namê Alişerê mêrdê xo qe nêterekno (nêgureto zoni ser), tım cıra vato “Haval u Havalê mı.” Alişer ki dayma ayera vato “Havala mı.” Ni hurdemena qeremanê mıleti Otuz Sekiz de kışiyay u sarê yine cıra kerd u berd Avdıla Pasay rê. Sar vano “Meyitê yine ki venga zuvini dêne, vatêne “Havala mı – Havalê mi!”
5. Waxto vıren de Dersim ke kutêne xetere, Camatê Aşiru kom
biyêne, qesê xo kerdêne jü, kerme kerdêne ke, verê dısmeni de pia hereket bıkerê. Mıleti ke niyetê dewlete dos kerd, hesar bi ke dewlete wazena sarê Dersimi qırr kero; Camatê Aşiru top bi, aşiru qesê xo kerd jü, sero ki Qırvanê Xızıri sare bırnay u dest da tencık ro, sondi werd ke pia tufong berzê dewlete. Hama tayê aşiru xayinên u bêbextiye kerde, cêray ra, bi milisê dewlete. Lawıke de na sond u kerme ardo ma viri.
6. Sarê Dersimi namê Seyid Rızay zaf nêtereknêne, jede vatêne Tornê Babay.
7. Lazê Pırçoy Bextiyanzo u havalê Sahaniyo. Xıdır ki maye ra bırayê Sahaniyo. İstixbaratê dewlete, Lazê Pırçoy de binê deşti ra kuno khurrpıst. Axıri ey hêrneno u keno mordemê xo. Plan vırajino ke Sahani bıkısê. Bırayê xo Xıdır ki kuno wertê na planê xayinu. Peyniye de Lazê Pırçoy ebe xayinên hewn de Sahani kıseno, sarê ey cıra keno. O be Xıdıri ra sarê Sahani cênê benê danê ordiyê dewlete. Sayir nazade Xıdırê xayini ano viri.
8. Hesen, hem havalê Sahaniyo, hem ki lazê apê xo Heyderiyo. Hêfê Sahani ni Heseni gureto. Peyniye de Hesen ki dewlete kist, sare cıra kerd, berd Xozat de teşhir kerd.
9. Sarê Dêrsimi-taybet iyê ke Dimili qesey kenê – xora vanê Kırmanc, welatê xora ki vanê Kırmanciye. Sarê Dêrsimi zaf kuto’ra Sahani ver u merdena ey phozğıniya de gırane mıleti serde arda. Tavi rengê merevê Dêrsimi ki vuriyo…
10. Dersim’de Mustafa Kemali rê vanê “Mısto Korr.”
