Arêker u nustoğ: Hawar Tornêcengi
Na lawıke Şahan Ağay sero vajiya. Şahan Ağa Pilunê Dersimi ra mordemo de wendoğ u çhekdar biyo. Pilê aşira Bextiyaru biyo. Dewa Xozati Pakira de amo dina. Ey Xarpêt de mektevo werten wendo. Şahani politika dewleta Tırki rew şezut kerda, çığa ke destra ama xo cıra düri gureto u nêgıno dama aye ro.
Mavênê xo ve Sey Rızay u Alişer Efendi rınd biyo. Çıtur ke zonino, hukmatê tırki serra 1935ine de Qanunê Tunceli vet u orfi idare ilan kerd. General Abdullah Alpdoğan kerd qumandarê orfi idarey, rusna Xarpêt. 1936 de dewlete Dersim de çheki kerdi top. Ham jê tayê pilunê Dersimi, Şahan Ağay ki na rews ra sık kerd u teslimkerdena çheku qewul nêkerde. Vake: “Dewlete nıka zono nerm ra qal kena, wazena çheku top kero, bado ki kune werte mıleti qırr kena, kokbırrê sarê Dersimi ana.”
Şahan Ağay ke nia verva cı vejiya Abdulla Pasay mordemi kerdi mavên, weşene Sahan Ağay rê, berd Xarpêt ke tey qesey bıkero. Mordemunê dewlete Şahan Ağay rê rısvet u pere teklif kerd. Vake: “Tı ke Dersim terk kena, çığa arazi, dukan u pere wazena dame to. Eke memuriye wazena, aye ki dame to, yi kowunê Dersim terk ke bê Xarpêt.”
Şahani zona ke no plan, planê kokbırrê sarê Dersimiyo, coka na vatena dewlete qewul nêkerde. No qewul-nêkerdişi sero, orfi idare nêverdano Şahan ağa peyser şero Dersim. Şahani mejbur keno, Xarpêt de dano vındarnayene. Çı esto ke, Şahan Ağa waxtê ra têpia remeno, peyser yeno Dersim. 1937 de ke eskerê tırki erzeno Dersımi ser, Şahan dust de vejino, xover dano u tey dano pêro.
Şahan Ağay niado ke dewlete dest kerdo cı bırr u dewu vêsnena, sano cı şiyo lewê Sey Rızay. Yinu halê Dersimi sero dergaderg qesey kerdo. Doradıme şi wertê aşira Qozu ke tey qeseykero u yi ki verva dewlete xover bıdê. Hora serrê ra raver tayê aşiru qırvanê Xızıri sero sondi werdvi ke, phoşti bıdê Sey Rızay ke verva dewlete pia pêrodê. Nayine ra jüye ki aşira Qozu biye. Na qesekerdiş ra têpia Şahan Ağa amo mazra Balıkan de çê İbrayimê Xıdê Mıstê Sate de biyo meyman. Qese şiyo gosê dey ke tayê mordemi kutê’ra kiştena Şahan Ağay dıme hama çı hêf ke cıra eskera nêvato, Şahan Ağa haydar nêkerdo, eve tayê qesunê sotrağu ardo’ra zon hama Şahani cıra sık nêkerdo.
Dewlete vervacı-biyayisê Şahan Ağay xorê bend u khend diyo u kiştena ey xorê kerda hedef.
Vatene ra gore; Eskeri bovera topi nê ve Şahan Ağay ra. 6 çhekdarê Şahan Ağay biyê, ninu navera no pa, ekeri peyser voz do. Oncia o şekilde 2-3 asmi Koyê Bokıre u koyê Sıncıke de dopêro. Peyecoy Laç Deresi ke cêriyo, pêrodayisê Şahan u ordiyê dewelete hona cêbıriyo.
Na derheqe de qumandarê elayiya muhafıze; Albay İsmail Hakkı Tekçe (*) rapora xode nia vano: “…Mıntıqa made imhakerdisê çeteyê jê Şahani noxta de en muhima. Serva imhakerdişê ni xaini tayê tedbirê mayê ke amê guretene, yi ki estê …“
Raşt ki, dewlete eve 2 mordemê ke nejdiyê Şahan Ağay derê eve rısvet kerdi hetê xo. Ninu ra jü, Memê Pırçoy (Pırsoy) bi, Jü ki Xıdê Lılê Veroji bi. Ni hurdimena mordemu qewul kerdvi ke Şahan Ağay bıkısê. Xıdê Lılê Veroji, maye ra bırayê Şahan Ağay biyo.
Çond roji ra têpia Şahan Ağa amo ke bêro dewa xo Pakire, amo raye de qefeliyo, amo hêniyê sero bınê dara qewaxe de hewna şiyo. Memê Pırçoy ve Xıdê Lılê Veroji ra o taqib kerdo, amê hewn de no pıra Şahan Ağa uza bınê dare de kişto.
Şahan Ağa, 26. Ağustose 1937 de eve emrê Abdulla Pasay, pê destê lazê Pırçoy Xıdıri u Xıdê Lılê Veroji ra amo kistene. Yinu sarê Şahani cırakerdo berdo teslimê Abdulla Pasay kerdo.
Vatene ra gore; Apê Şahani Alişani, ora raver çend reyê Şahan haydar kerdo, vato: “Memê Pırçoy be Xıdê Lılê Veroji ra xırave dıme rayê, bê ma ninu bıkışime.“ Çı hêf ke Şahani qewul nêkerdo. Ey apê xora vato: “Xıdê Lılê Veroji bırayê mıno, ez çıtur ey bıkışi? Sar mırê keno tomete.“
Kiştena Şahani ra dıme, ni hurimena qetilu xeverê rusna apê Şahani, Alişan Ağay rê, Alişan Ağa do ardene, raye ra kutê vıreniye o ki kışto. O ke kişto, xeverê da qereqolê Qereğlani. Qumandarê Tırku amo, sarê Şahan u yê apê dey Alişani dayê cırakerdene, kerdê çüwal, berdê qereqolê Xozati.
Şahan zewejiyaye biyo, hama cıra az çinebiyo. Mordemo de çhêr biyo. Coka ni honde şüwari pêro hetê sayiru ra dey (Şahan Ağay) sero vajiyê. “Ax de biye biye Şahanê mı biye / Şahanê mı ke merdo nêmerdo / Şikiyo thılsımê Kırmanciye.”
(*) Na nuste parçıkê de kıtavê mıno ke namê „Lawıkê Dersimi (Şüwari)” ra vejino, ey ra ame gureytene.
***
Devam edecek…
————————-
Not: Albay İsmail Hakkı Tekçe, Mustafa Kemal’in Teşkilat-ı Mahsusa’sının başındaki bir kişiydi. Mustafa Kemal, kendi Teşkilat-ı Mahsusa’sını da kurmuş olan bir liderdi. Bu teşkilatın başında da İsmail Hakkı Tekçe’nin olduğu söylenir. Bu önemli kişi, Atatürk’ün güvenebileceği nadir kişilerden biriydi. Bu nedenle de “Dêrsim İsyanı’nı“ bastırmak üzere Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı ile birlikte gönderilmişti. Bu alay, olayları bastırırken nizami birliklerin yapmaktan kaçındıkları tüm imhaları son derece serinkanlılıkla yapar. Bu nedenle de çok başarılı işler yapmış gibi gösterilmek istenmektedir. Köy yakmalarla, insanları bir eve toplayıp evleri ateşe vermekle işe başlamışlardı. Evleri ateşe vermek kendileri için kolay olduğundan ve köylerin bir daha kullanılamaması için bu yöntem uygulanmıştı.
İsmail Hakkı Tekçe, Dêrsim’de en önde yakıp yıkan öncü birlikleri yönetiyordu. Çarpışan askerler içinde de en önde olandı. Seyid Rıza’ya alelacele verilen idam kararı da bu döneme rastlar. Seyid Rıza ile görüşmek isteyen Cumhurbaşkanı Atatürk, onu Erzincan’a çağırtıp yakalanmış süsü verêrek Elazığ‘a gönderir. Kendisinin de Elazığ’a gelişini Seyid Rıza’nın asılacak geceye denk getirir.
KİŞTENAA ŞAHAN AĞAY SERO JÜ ANEKDOT
Rozê vaxtê peroji bi, Sey Rızay phoştiya xo sanaybi dêsê qula, verva xo koyê muzıri de niyadêne, hen ke xori kewtiv ğeyal, mordemê ke dorme de, qender be yi xo vira kerdiv. Xo ve xo vake: ‘tersa mı ke, ez aye ki bıvêni’, se ke hên va, Memê Bêji kewt wertê qeşi, pers kerd vake: “Rayver to se va?” Sey Rızay: “thowa çino” vake. Memi oncia pers kerd, vake: “Rayver Muzır Bava kena, to se va?’ Sey Rızay vake: ”Çımê mı ewro mırro, sarê Muzır Bavay ra mendê, tersa mı ke dısmen na serê koyê Muzıri bijêro, ez naye ki bıvênine. Mıletê Kırmanc hata roza ewroyene, caru serê Munzır Bavay sero dısmen nêdiyo.”
Hona kêşi cüwavê Sey Rızay nêdo, mordemunê xora jüy vake: “Rayber, dı mordemi hayê yênê, jü osporo, jü ki pêyawo. Sey Rıza hurêndi pers kerde, eve lerze xo çarna pusula ra niada, hama rınd areze nêkerd, nêzona mordemê ke yênê kamê. Reyna ke rınd niada, çımê xo bereqiyay, huyayis kewt ra ri, vake: Sahan Ağawo, Sey Rızay mordemê rusna vake: “Yi raye nêzonenê, era ver kuye biya.” Sahan Ağa ke ame bi nêjdi , hona çewres-phoncas metro mendo, Sey Rıza ust ra verva cı şi, Sahan Ağa çutır ke Sey Rıza di , nêvınet astori xora ame war, heto bin ra ki veng da vake: “Rayver tı ke Sultan Bavay ra has kena, hurêndia xode vınde verva mı meyê.” Sahan Ağay hên vatenê, çı ke sermayêne Sey Rıza verva cı şêro, cırê hurmet bıkero.
Sey Rıza na qeşi sero tenê bi sıst, hama nêvınet, Sahan Ağay ki hem gamê xo kerdi çapık, hem ki rêyna ri naro cı, vake: “Rayver mı torê namê Sultan Bavay dekerna, kerêm ke meyê.” Aye de Sey Rıza vınet, Sahan Ağa ama lewe, waxto ke amêy tê ri, Sahan ama ke lew Sey Rızay dest rano, kelê xo bıbırno, Sey Rızay nêverda, hama êy onciya waşt ke lew dest rano. Eke hên tênê zuvini fetelna, nara ki motê zuvini bi, zuvini de niada, o sırede, Sey Rızay ferq kerd ke, çarê Sahan Ağay vêso, çermê xo biyo qolınd, hêrdısa xo xeyle biya derge, vılê işlıga xo qılerino, her het ra axseno ke Sahan Ağay xeyle waxto ke, qe mezal nêdiyo ke (ra-oreşiyone) araşiyero…
_________________________
Bu ankdot; Mehmet Gülmez‘in “Dêrsim’ra ve Dare Estene, Seyit Rıza” kitabından alıntıdır.
