Sivilleşme, demokratik bir toplumun temel unsurlarından biridir. STK’lar, toplumun ihtiyaçlarına karşılık veren, sorunların çözümüne katkı sağlayan kurumlardır. Taban örgütlenmelerdir. Bu nedenle, STK’ların gerçek anlamda sivilleşmesi, demokratik toplumun gelişmesi için hayati bir öneme sahiptir. Devlet ve piyasa dışında kalan, kamu yararına çalışan, gönüllülük esasına dayalı, kâr amacı gütmeyen bir yapıya sahip olması gereken STK’lar çeşitli nedenlerle sivilleşmekte, yani asli rollerini oynamakta zorlanmaktadır. Bu durum, STK’ların işlevlerini tam olarak yerine getirmesine ve demokratik toplumun gelişmesini olumsuz etkilemektedir.
STK’lar Neden Sivilleşemiyor?
STK’ların sivilleşememesinin başlıca nedenlerini birkaç başlık altında özetleyebiliriz. Bunların başında dikeyleşerek erken politize olmaları veya bir politik yapının yedeği olarak konumlanmaları gelir. Bu durum STK’ların bağımsızlığını sınırlayarak sivil toplumcu kimliklerinin kaybolmasına neden olmakta ve kendi alanlarıyla ilgili geniş kitlelere ulaşmasını engellemektedir.
STK’lar, genellikle yeterli finansman ve insan kaynağına sahip değildir. Bu STK’ların bir siyasi yapının veya hükümetin yedeği haline gelmesinin önünü açıyor. STK’lar da bu cendereden çıkma iradesini oluşturamıyor. Hayata ve sorunlara kurumsal reflekslerle baktığından özgün ve özerk bir dil ve tutum geliştirmede zorlanıyor.
Hükümet STK’lara veya sendikalara dönük ayrımcı yaklaşım gösteriyor ve kendi desteğinde olan STK veya sendikalar varsa destekliyor, diğerleri üzerinde ağır baskı oluşturuyor. Bu konuya örnek olarak AKUT’u gösterebiliriz. AKUT 1999 Gölcük depremi sonrası önemli bir sivil toplum kuruluşu olarak faaliyetine başlamış ve Türkiye’de afetlerde önemli roller üstlenmiştir. Ancak son yıllarda, hükümet tarafından siyasi duruşundan veya hükümete angaje olmamasından ötürü dışlanmış, yerine hükümete yakın yeni yapılar oluşturulmuş, AKUT giderek etkisizleştirilmiştir.
Sivil Toplum Kuruluşlarının Dersim’deki Durumu
Dersim, Türkiye’nin en yoksul ve en az gelişmiş illerinden biridir. İlde eğitim, sağlık, çevre, insan hakları gibi alanlarda sorun bulunmaktadır. Bu sorunlara çözüm üretmek için birçok STK kurulmuştur.
Ancak, Dersim’deki STK’lar oldukça parçalı ve kendi içinde sorunlu yapılardır. Yukarıda bahsettiğimiz gibi, Dersim’de yer alan -bazı istisnalar dışında- STK’ların her birinin bir siyasi kimliği vardır. Bu durum STK’ları işlevsizleştirmek ve etkisizleştirmektir. Yapılan büyük hatadır. Örneğin çevre konusunda bütün partilerin bir görüşü vardır; her partinin bir çevre derneğinin veya grubunun olmasının manası var mı? Ya Dersim’de çevre sorunlarına ilişkin parçalı birçok sesin olmasının? Ya da çevre gibi genel ve evrensel bir sorunda birlikteliğin olmamasına ne demeliyiz?
Bu bölünmüşlük Dersim’deki STK’ların ortak bir zeminde buluşmasını ve projeler yürütmesini zorlaştırmaktadır.
Aynı durum sendikalar için de geçerlidir. Her sendika seçimlerinde farklı partilerin sendikada yönetimi oluşturmak için yarıştıkları görülüyor. Meslek örgütlerinde mesleki konularda sorunları analiz edip, muhalefet oluşturup proje üretmeleri gerekirken, siyasi parti gibi davranılıyor.
Eğitim-Sen bunun en güzel örneğini oluşturuyor. Türkiye’nin eğitim alanın en önemli sendikasıydı. Ancak, hükümet baskılarını bir yana bırakarak söylemek gerekir ki, sendika bir dönem kendini siyasal bir parti gibi konumlandırdı, demeçler verdi. Basın açıklamaları yaptı. Bir tür rol çaldı veya ona zorlandı. En ciddi hatalardan biriydi. Sonuç, hükümet baskılarını arttırdı, üyelerinin çoğunu gövden aldı, tehdit etti, yerine “alternatif” sendikalar kurarak eğitimcilerin çoğunu oralara üye olmasını teşvik etti. Onlar da hükümeti destekleyen birer yedek güç haline geldiler. Bu husus barolarda, TTB, İşçi Sendikaları vb. alanlarda devam etti; hükümet yanlısı olanlar ve olmayanlar!
Sonuçta ortaya çıkan hususlar şunlardır: STK’lar, kendi alanlarıyla ilgili bir platformda buluşarak, ortak sorunlara yönelik projeler üretmelidir. Siyasi partilerden ve devletten bağımsız hareket edebilmelidir. STK’lar sivilleşmeli ve toplumsal sorunlara çözüm üretme kapasitelerini artırmalıdır.
Dersim’de çevre, göç, işsizlik, kültürel sorunlar gibi alanlarda faaliyet yürüten STK’lar kesinlikle partiler ve merkezi kurumlar dışı olmalı ve Dersim’in sorunlarına çözüm üretecek bir yapıya kavuşmalıdır. Gerekirse bu konularla ilgili çeşitli tartışmalar yürütmeli ve kısır döngüden kurtulmalıdırlar.
Dersim’in en önemli sivil toplum kuruluşlarından biri olan Dersim Dernekleri Federasyonu (DEDEF), sivilleşmenin önündeki engelleri ortadan kaldırma potansiyeli taşıyan kurumdur. DEDEF, STK’ların güçlendirilmesi için eğitimler ve bilgilendirme çalışmaları düzenleyerek kapasitelerinin geliştirilmesine katkı sağlamalıdır. Dersim STK’ları arasında iş birliği ve ortak çalışmanın geliştirilmesi, STK’ların daha etkili bir şekilde çalışmasına yardımcı olacaktır. STK’ların kamuoyu nezdinde görünürlüğünün artırılması için çalışmalar yürütmelidir.
Önemli bir konu, hatta konferans gerektirecek kadar önemli, farklı boyutlarıyla tartışmaya açılabilir.