Bilindiği üzere kooperatifçilik bir örgütlenme modeli olarak 180 yıl öncesinden bugüne kadar gelebildi ise, (1) başarısını hep korumak zorunda olduğu temel ilkelerine borçludur. Bu ilkeler göz ardı edildiğinde gerçek bir kooperatifçilikten bahsedilemez. Hep öne alınması gereken bu temel ilkeler; Gönüllü ve Açık Ortaklık, Demokratik Ortak Denetimi, Ortağın Ekonomik Katılımı, Özerklik ve Bağımsızlık, Eğitim, Öğretim ve Bilgi, Kooperatifler Arası İş birliği ve Toplumla İlgilenme (Toplumsal Sorumluluktur) olarak hatırda tutulmalıdır. Ancak, sadece bu ilkeler bağlı kalmak da tek başına kooperatifçiliği ayakta tutmaya yetmemektedir. Çünkü, kooperatifler üretici insanlardan oluşan canlı yapılardır. İhtiyaçları da süreç içinde değişebilmektedir. Bu değişikliği de temel ilkelerinden sapmadan karşılayabilenler yaşayabileceklerdir. Peki bugün kooperatiflerin temel ihtiyaçları nelerdir? Hangi sorunlar bu temel ihtiyaçların karşılanmasını engellemektedir kısaca bunlara bakmak gerekir.
Kooperatifçiliğin bugün yaşamakta olduğu sorunların başında; ekonomik ve politik çevrelerin artan dirençleri, finansman yetersizliği, kooperatifçilik bilinç ve eğitiminin eksikliği, yönetsel zaaflar, kooperatifçilik ruhu gelişkin personel ve önderlik eksikliği gibi nedenler kadar, esasen devlet politikalarına yön veren siyasal iktidarların -başka tercihlerden kaynaklı olarak- yıllar içinde kooperatifçiliğe sırtını dönmüş olmaları gelmektedir. Diğer bir ifadeyle; etkin olmayan üst örgütlenmeler, denetim, danışmanlık ve teknik hizmet sunumunun yetersizliği, etkin, sürdürülebilir, bütünlük içinde birbiri ile uyumlu kararlı ve dengeli bir kooperatifçilik politikasının olmaması problemli alanlardan bazılarıdır. Özetlenen eksiklikleri başından itibaren içinde taşıyan kooperatiflerin yol alarak ilerlemeleri mümkün olamamaktadır. *
Mazgirt/Akpazar Elmalık Kooperatifi Örneği
Elâzığ-Kovancılar üzerinden Tunceli’ye gidecekseniz mutlaka Seyitli/Elmalık köprüsünden, ardından artık anlamsız hale gelen güvenlik kontrolünden sonra; hemen sağınıza bakarsanız, dıştan sıvaları dökülmüş, demir kapısı paslı bordo renkli tek katlı bir bina görürsünüz. Yazısı uzaktan ne kadar anlaşılıyor bilemem ama orası bir kooperatif binası, hem de 21 yıllık geçmişiyle. Adı Elmalık ve Çevre Köyleri Tarımsal Kalkınma Kooperatifi. (2)
Elmalık Kooperatifinin kuruluş öyküsü
AKP’nin kurulduğu ilk yıllarda KADEP/Kırsal Alanda Sosyal Destek Projesi kapsamında Tarım ve Orman Bakanlığı, Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü ve Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı arasında 2003 yılı Ekim ayında imzalanan bir protokolle; hayvancılığın geliştirilmesi, kırsal yoksulluğun azaltılması, kısacası süt inekçiliği için hayvan dağıtımı başlatılmıştır. (3) Bu dağıtımın kooperatif eliyle yapılacağı duyurulduğundan, yardımdan yararlanmak için kooperatif kurmak zorunlu kılınmıştır. Yardım dediysek bedava değil elbette, öyküde anlatacağımız gibi ortaklar borçlandırılarak bedeli alınmıştır.
Neden, şirket değil de kooperatifçilik?
Kooperatifleşmenin, şirketleşmeden farklı olarak; küçük sermayeye dayanması, ortaklık paylarının büyüklüğüne bakılmaksızın her ortağın tek oyla temsil edilmesi, küçük üretici emeğine dayanması, ürünlerin aracıların eline teslim edilmesi yerine birlikte pazarlanması, hele yaşanan son maliyet artışları ve düşen kar marjları nedeniyle yaşanan çiftçi isyanları da gözetildiğinde kooperatifleşmenin önemi daha da öne geçmektedir. Ayrıca, doğanın korunması, toprağın el değiştirmemesi, demokratik dayanışmanın güçlendirilmesi, kırsaldan göçün engellenmesi hususları da kooperatif zemininde daha doğru karşılık bulabilir.
Kooperatifin kuruluşunda bazı aracı ve fırsatçıların rolü
Yardımın alınmasına aracılık yapmayı fırsata çeviren, aralarında bazı AKP’lilerin de olduğu bir cingöz gurup önce kooperatifleşme çabasına girişiyor. “Kooperatif kurucusu olacaklara ortak başına 2’şer inek verileceği” beyanla kooperatife ortak aranıyor. AKP bağlantılı olanların dışında, gerçekten maddi ve siyasi bir çıkar peşinde olmayanlarında dahil olduğu bir heyet köyleri gezip, kooperatifin kuruluşunu sağlamaya çalışıyorlar. Epey bir çabadan sonra, kooperatif kuruluyor, ama öyle sanıldığı gibi 18 köyde yaşayanları bilinçlendirip, kuruluş sürecinde derinliğine bir çalışmadan bahsedilemez. Kısacası,” bir kooperatif kuralımda bölge kalkınsın, üretici de mutlu olsun” fikri çok önde değil. Genel olarak, AKP’nin Dersim yöresine ilişkin olarak, o dönemde elektriği bile olmayan bazı köylere buzdolabı dağıtmasına benzer şekilde, bu kez inek dağıtımı planlanıyor. Tabi ki, çok yerde görüldüğü üzere, ihaleciler, fırsatçılar süreci kaçırmıyor. Nihayet, Mazgirt’in 18 köyünü kapsayan 95 ortaklı Elmalık ve Çevre Köyleri Tarımsal Kalkınma Kooperatifi böylesi bir dönemde kuruluyor.
Ödenemeyen krediler yüzünden kooperatifi işlemez halde
Kooperatifin daha sonraları derinleşecek olan ödeme krizinin temeli de bu süreçte atılıyor. Çünkü; ana sözleşmede, her ortak diğerinin kefili yapıldığından, kendi borcunu ödeyenler, mecburen ödemeyenlerin borcunu da ödemeye zorlanıyorlar. Böylece, kooperatif kitlenerek çalışamaz hale getiriliyor. Gelinen bu aşamada sıkıntı yaşayanların başında kooperatifin kurucu ve başkanı da olan Hasan AKSOY geliyor. Borç krizi doğal olarak, kooperatif ortakları arasında gerilime yol açıyor. Bu arada, aldığı ineklerden verim alanlar olduğu gibi, alamayanalar, hastalıktan telef olanlar da söz konusu oluyor.
Olumsuzluklar karşısında çaresiz kalan ve sonradan rahmetlik olan Başkan Hasan Aksoy kredi veren bankanın (Ziraat Bankası) ve idari makamların (Kaymakamın) kapısını zorluyor. İlk olarak, dönemin Tunceli Tarım İl Müdürü Orhan Kaya ile Mazgirt Kaymakamlığı ziyaret ediliyor. (4)
Sonuçta, borç krizine giren kooperatifin kuruluşuna aracılık yapan bazı AKP’liler, Hasan Aksoy’u yalnız bıraktıkları gibi, sorumluluğunu yerine getirmeyen ortakları kışkırtarak, hatta “bu borcu ödemeyin, devlet sizden zaten alamaz, haciz işlemi de yapılamaz” telkininde bulunuyorlar. Böylece Ziraat Bankası ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı üzerinden alınan kredileri ödemekten imtina eden 13 ortağın izlediği tutum, yıllara yayıldıkça kooperatifin krizi derinleşiyor. Müteselsil kefalete rağmen geriye kalan ortaklarda bu borcu üstlenmiyorlar. Böylece, beklenen işleyişte bir türlü yerine gelemiyor.
Bir kooperatifi kurmak ve yaşatamamak
Elmalık kooperatifi; kuruluşundan itibaren, idari, mali, yönetsel ve pazarlama kaynaklı eksiklikler nedeniyle işlemez hale geliyor. Kooperatif, krizini adeta kendi içinde barındırıyor. Çünkü; kapsamlı bir kuruluş süreci yaşayamadan, ortaklara ciddi bir eğitim verilmeden, ne yapılacağı pek bilinmeden öncelik ineklerin teminine veriliyor. Biliyoruz ki, ortaklar arasında yeterli kooperatif bilinci oluşmadan, öncelik yasal formalitelere verilirse başarı da örnekte yaşandığı gibi sağlanamaz. Oysa, kooperatif isminin gereği olarak tarımsal kalkınmayı nasıl sağlayacağını konuşmak, kendi içinde birliğini sağlamak yerine, tam aksine önceliği hayvan teminine vermiş. Kaldı ki, ortaklık ilişkilerini güçlendirmek için, projeyi yürüten idari makamlarda kooperatife geçmiş yılların aksine beklenen yönlendirmeyi yapmıyorlar. Ne tarım müdürlüğünden ne de bir başka kurumdan beklenen destek verilmiyor.
Oysa, kooperatifin 13,5 dönüm alan üzerinde kurulmuş binası yanında, silaj makinası, süt soğutma tankı, yönetim ve depo olarak kullanacağı mekanları mevcuttur. Kayda değer bir alt yapısı olmakla beraber, esas sorun ortaklık ilişkilerinin oturmamış olmasından kaynaklandığı anlaşılıyor.
Mazgirt Kültür ve Dayanışma Derneğinin gösterdiği dayanışma
Aradan geçen yıllar içinde giderek kronikleşen sorunların çözümüne yardımcı olmak için, 2017 yılında merkezi İstanbul’da olan Mazgirt Kültür ve Dayanışma Derneği devreye giriyor. (5) Dernek yönetimi 1990’lı yıllardan itibaren bölgede yaşanan göçle azalan nüfusu artırmak, yaşayanları üretici kılmak çabasına giriyor. İlçenin ayağa kaldırılmasında kooperatiflerin rolü önemseniyor. Çok önceden kurulan ve çıkmaza giren Elmalık kooperatifini canlandırmak için önemli çabalar harcıyor. **
Elmalık kooperatifinin geleceği?
Son yedi yıldan beri ilçeden ve bölgeden edindiğimiz izlenime göre; Dersim’in geleceği diğer seçeneklerle birlikte öncelikle tarımsal kalkınmayla sağlanabilir. Tarımsal hafızasına bakıldığında Mazgirt en şanslı ilçelerden birisidir. Doğası, çevresi, özellikle sulanan arazileri nedeniyle Mazgirt denilince, Peri haliyle en gözde beldesi konumundadır. Osmanlı’dan beri bilinen tarımsal hafızanın izlerine bakıldığında; Mazgirt ve bölge için karamsarlığa yer yoktur.
Sorunun kaynağı; devletin tarımsal kalkınmadan elini çekmesinde, kaynak sağlamamasında, bölgeden göçe, siyasal baskılarda, bölgenin insansız hale getirilmesinde ve tabii ki en başta toplumun örgütsüz kılınmasında aranmalıdır.
Tarımsal kalkınma Mazgirt’in geleceğini sağlayabilir mi?
Mazgirt için bir kalkınma hamlesi başlatılacak ise; Elmalık örneğinin kötü akıbeti unutulmadan, dağlık alanlarda hayvancılık, ekilebilir alanlarda diğer tarım çeşitleri önemli imkanlar sunmaktadır. Öz gücüyle hareket etmek kaydıyla, kaynaklar birleştirilir ve yeni bir kültürle hareket edilirse birisi merkez olmak üzere, üç bölgede kooperatifleşmek Mazgirt için vazgeçilemez bir gelecek sağlayabilir.
Ayrıca, Mazgirt’i kurtarmak için ilçe merkezinin taşınması fikri kabul edilemez bir öneridir. İlçeyi başka yere taşımak, tarımsal alanları imara, ranta, inşaata açmak cinayettir. Oysa, yeni kentleşmede dağlık, kayalık alanlar yerleşim yeri olarak önemsenmelidir. Mazgirt idari ve yerleşim birimi olabilir ama güzel doğasının tahribi yoluyla taşınmasına seyirci kalmak ancak AKP gibi rantçı, soyguncu siyasiler için geçerli olabilir.
*Kooperatifçiliğin yaşadığı krizin nedenleri daha detaylı bir çalışmayı gerektirdiği için burada ele alınamamıştır.
** Mazgirt Kültür ve Dayanışma Derneğinin destekleri ayrı bir yazı konusu olarak ayrıca ele alınacaktır.
- https://sosyalekonomi.org/kooperatif-hareketinin-tarihi/
- https://www.facebook.com/watch/?v=543201316603852
- http://www.kartalsydv.gov.tr/vakif.asp?vakif=4&id=12
- https://www.dersim-haber.com/gida-tarim-ve-hayvancilik-muduru-kaya-mazgirti-ziyaret-etti-14929h.htm
- https://www.facebook.com/groups/159685404063550/
Anahtar kelimeler: Kooperatifçilik, Tarım, Elmalık, Mazgirt, Akpazar, Hayvancılık, Neo liberalizm
