Mazgirt kitabında(1) iki makalesi bulunan Dr. Mehtap Tosun(2) Dersim’in kadim halklarından Ermenilerin Mazgirt ve Peri/Akpazar’daki yaşanmışlıklarını; Mazgirt’te ve Peri’de toplumunun buralarda yaşamış olanlarının tanıklığından, belleğin kuşaklar aracılığıyla aktarımından ve bu bilgileri bugüne kadar ayakta kalmış kiliselerin duvar kalıntılarının mekânsal hafızasıyla birleştirerek, özellikle Hampartsum Çitiyan’ın ve Kevork Yerevanyan’ın “Ölüme Kıl Payı” ve “Çarsancak Ermenileri Tarihi” adlı kitaplarından da yararlanarak anlatmaktadır.
Mazgirt, Peri ve genel olarak Dersim’de toplumların hafızasına dair fazla bir yayın olmadığı (yakın zamandaki çalışmalar hariç) bir dönemde Tosun’un anlamlı ve yararlı araştırmaları önemli bir boşluğu doldurarak, tarihte yaşananlardan bugüne gelişe ışık tutmaktadır.
“Mazgirt sokaklarında yürürken, Ermenilerden bugüne gelebilmiş, biri sadece dört duvarıyla ayakta duran, diğeriyse tek duvarla zamana direnmeye çalışan iki kiliseye ulaştım. Ayakta kalan bu duvar cepheleri, bir nevi zamana tutunan hatırlama duvarlarıydı, kendilerine biçtikleri görevse “tarihin havını tersine taramaktı”tı.
Başka bir yüzyıla ait olan kilisenin bugünkü görünüşü eski anlamını işlevsel anlamda muhafaza edemese de tarihsel ve toplumsal anlamda temsili bir ize sahiptir.” Bu izlerin varlığı, Mazgirt Ermenilerine özgü zamanın kalıcılığını ve sürekliliğini açıklamaya ve ona düşüncemiz vasıtasıyla her an yeniden ulaşabilme imkanına sahip olmamıza yeter. Dolayısıyla her iki kilise bir hafıza mekânı olarak hem tarihe hem de Mazgirt’teki Ermeni varlığına ve hakikate bir davet sunuyor; çünkü hafıza mekanları hatırlatır, yüzleştirir ve mikro hikayeleri öne çıkarır, sessizliği tercüme etmeye çalışır, hakikatti somutlaştırarak görünür kılar ve cevaptan çok soru sorar.
Mazgirt’te 1915: Kolektif Hafıza Yolculuğu
“Osmanlı, 19.yüzyılın son çeyreğinden itibaren Dersim üzerine irili ufaklı on bir harekât düzenlenmiştir. Bunlardan biri de 1915-16 yıllarında, Dersim’in yerleşik halklarından biri olan Ermenilerin bölgeden tamamen silinmek istenmesi ve tehcir edilmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir. 1915 yılına dair sosyo-tarihsel bir okuma, devletin ulusun önüne geçtiği bu ülkede devlet toplumuna varabilmek için, Ermeni kimliğine ve kültürüne açılan kolektif bir savaş olduğu gerçekliğine dayanır.
Dersim’de 1915 ve sonrasında ne olduğu ile ilgili hem o dönemi yaşayan insanların tanıklıkları, onların sonraki kuşaklara bellek aktarımı, hem de yaşananlar üzerine yakılan klamlar/ağıtlar Ermenilerin zor geçmişinin izlerini tüm çıplaklığıyla ortaya koyar. 1915’te Mazgirt Ermenileri de ülkenin diğer bölgelerinde yaşayan Ermenilerle aynı kaderi paylaşmıştır. Yerevanyan, “Türk hükümetinin Mazgirt Ermenilerini tamamen ortadan kaldırmayı amaçladığını; bu kriminal amacını gerçekleştirmek için Dersim ve çevresindeki Kürt aşiretlerine başvurduğunu belirtmiştir.”
***
Mazgirt’in dönemdeki demografik yapısına bakıldığında; Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına ve Osmanlı demografik yapısını inceleyen Karpat’a (3) göre ortaya çıkan Ermeni nüfusu farklılık göstermektedir. I. Dünya Savaşı öncesinde Patrikhane Mazgirt’te Ermeni nüfusunun 1.835 kişi olduğu tespitini yaparken, bunların 1.200’nün kaza merkezinde geri kalanın ise sekiz köyde yaşadığı tespiti yapılmaktadır. 1830-1914 yılları arasında Karpat’a göre Mazgirt’te yaşayan Ermeni nüfusu 1.483’tür. Mazgirt’teki Ermeni nüfusuna dair rakamlar arasında fark olduğu; ancak zaman aralıklarını göz önünde bulundurduğumuzda birbirine paralel rakamlar ortaya konulduğunu görebilmekteyiz. Oysa, bu verilerle çelişen JUK/Jandarma Umum Kumandanlığının ve İstatistik Umum Müdürlüğünün kayıtlarına göre ise “Harbi Umumi’den evvel bu kaza nüfusunun 7’de biri Ermeni imiş” şeklinde ifade bir ifade yer almaktadır.”
28 Ekim 1927 tarihli nüfus kayıtlarına göre ise, Mazgirt’in toplam nüfusu 15.837’dir ve dağılımı şu şekildedir: 5 Katolik, 92 Ermeni, 3 Hristiyan ve 15.737 İslam. Aynı kayıtlarda, erkek ve kadın toplam nüfusun ana lisanına dair çizelgeye baktığımızda, 15.118 Kürtçe, 97 Ermenice, 610 Türkçe, 1 Arapça ve 11 sair ve meçhul lisanlar olarak belirlenmiştir. Mazgirt’te konuşan dillere dair bu veriler JUK raporunda yer alan “Esas kasaba merkez halkı ekseriyette Türkçe konuşur” ifadesinin geçerliliğini ortadan kaldırır niteliktedir.
Çarsancak/ Peri Ermenilerinin Öyküsü
Peri için araştırmanın ana hattını belirleyen yazıda zikredilen kaynaklara bakıldığında “1915’te Çarsancak’ta/Peri’deki gündelik hayatın işleyişine, toplumsal ve kültürel evrenine hem de Ermenilerin buradaki topraklardan zorla ve zulümle kopartılma öyküsüne tanıklık etmemizi sağlar” İfadesi kullanılmaktadır.
“Peri merkezi Dersim’in diğer bölgelerine göre daha az dağlık ve verimli düzlüklere sahip bir coğrafya olduğundan dolayı nüfusu da oldukça kalabalıktı. Peri’nin diğer bir ayırt edici özelliğiyse Dersim genelinde Ermeni nüfusunun, dolayısıyla Ermeni Kilise ve okul sayısının en yüksek olduğu bir yerleşim olmasıydı. 1840 tarihli nüfus defterlerine göre Peri’de 9.074 (1.127 hanede) Ermeni nüfus vardı.”
“Ermeni Patrikhanesi tarafından Anadolu’da görevlendirilen üç Ermeni Rahibin 1844’te yayınlamış oldukları verilere göre, Peri’de 318, çevre köylerde ise 934 olmak üzere toplamda 1.252 Ermeni hanesi kaydedilmişti. Ermeni Patrikhanesi’nin Şubat 1913-Ağustos 1914 yılları arasındaki nüfus sayımına göre 1914’te Peri’de kırk üç yerleşim birimine dağılmış 7.940 Ermeni yaşamaktaydı (1.136) hanede. Bu yerleşim birimlerinde elli bir kilise, on beş Manastır ve yirmi üç okul (1.114 öğrenci) olduğu kaydedilmişti.
Osmanlı döneminin 1830-1914 yılları arasındaki nüfusuna dair veriler sunan Karpat’a göre ise Çarsancak’taki toplam Ermeni nüfusu 7.105’tir. Dönemlere ayrılan bu verilere baktığımızda 1840 ile 1894 yılları arasındaki hane sayılarında olması gereken artışın gerçekleşmiş olduğu görülüyor, ancak 1894 ile 1914 yılları arasında Ermeni hane sayısının normal koşullar altında artmış olması beklenirken, tezat teşkil edecek şekilde düşmüş olduğu anlaşılıyor. Hane sayısındaki bu düşüşün nedeni, 1915’e gelmeden önce II. Abdülhamit zamanında Ermenilere yönelik 1895-96 katliamının sonucuyla açıklanabilir.”
***
“Peri Dersim’in diğer yerleşim ve nüfus açısından farklılığının yanı sıra yaşam şekli ve ekonomik etkinlikleri bakımından da ilgi çekiciydi. Yerevanyan’a göre geniş -verimli tarım arazilerine ve bol zengin bitki örtüsüne sahip olduğu için- nüfusunun neredeyse %90’ı çiftçilikle uğraşmıştır. 1840 yılı Peri nüfus defterlerindeki veriler Yerevanyan’ın tespitini doğrular niteliktedir. Bu deftere göre kazada ‘21 farklı meslek gurubu bulunmakta ve 893 kişiyle en fazla temsil edilen meslek gurubunu ‘Rençberler’ oluşturmakta ve bunun kazadaki nüfus oranı ise %81’dir.
Yine yazar; Peri’deki zanaat türlerini de şöyle sıralamıştır: “Çömlekçilik, demircilik, nalbant, kasap, terzilik kumaş boyacılığı, semercilik, kalaycılık, fırıncılık, silahçılık, sobacılık, ipek böcekliği, çiftçilik” ilk baştagelenlerdir.Bu mesleki gelişmişlik, bölgede yaşayan diğer halk kesimleri arasında, yaşam ve gelir standardı yönünden farklılıklar yaratmıştır. Yerevanyan’a göre, bu durumunda etkisiyle 1915’teki Ermeni kırımının ardından, Ermenilerin bütün malları, mülkleri ve kiliseleri yağmalanmış ve tüm varlıklarına el konulmuştu.
***
Dersim’in diğer bölgelerinde olduğu gibi güney hattında yer alan Çarsancak’ta da 1915 yılı Ermeniler açısından “felaket yılı” olmuştur. Ancak, 1915’e gelmeden çok daha önce 1895-96 yıllarında Abdülhamit döneminin katliamları yaşandığı için o yıllardan itibaren Ermeniler yaşadıkları topraklar üzerinde zaten tedirgin bir hayat sürdürmekteydiler.
***
Kendi yurtlarında tehdit ve şiddet sarmalında olma hissi ile yaşayan Çarsancak Ermenileri “yurt” kaybından önce “güven” kaybını yaşamışlardır. Çünkü” yurt bir güven duygusudur!” ve yabancı bir şeylerden korkmamaya, kendini güvende hissetmeye mekân olan yerdir.
Sonuç olarak: “Ölüme Kıl Payı” ve “Çarsancak Ermenileri Tarihi” adlı kitapların yazarları olan Hampartsum Çitiyan ve Kevorak Yerevanyan felakete tanıklık eden birer metin yazmanın ötesinde, bir yandan kamusal kolektif bir yüzleşmenin olanaklarını ararken öte yandan da kırımın geçmişte olup bitmiş yaşanmışlıklardan ibaret olmadığını ortaya koymaya çalışmışlardır. Tanıklık ve hatırladıkları aracılığıyla kendi hayatlarının deneyimlerinin, hakikatlerinin Peri ile bağlantılı olan parçalarını birleştirmemize yardımcı olurlar. Bu sayede 1915’i “bir zamanın kötülükleri” olarak ele almamamız, yani kendi zamanına gömülü biçimde düşünmememiz gerektiğini de hatırlatırlar. Dolayısıyla her iki yazar, sadece Dersim’deki ya da Türkiye’deki okuyuculara değil, kendilerini daha geniş ve belirsiz bir okuyucu topluluğuna tanıklık etmek talebiyle açmışlardır.
*Mazgirt kitabı Şükrü Aslan, Filiz Çelik s.352 ve İki Kitap ve iki Tanıklık üzerinden Çarsancak-Peri Ermenilerinin Öyküsü s.495
- 2021 yılında Ütopya yayınlarından çıkan, Prof. Dr. Şükrü ASLAN ve Dr. Filiz ÇELİK’in derleyicisi olduğu ve 17’si Mazgirt, 15’ninde Dersim’in diğer bölgelerinden olan araştırmacı yazar ve akademisyenlerin değişik konulardaki Mazgirt, Dersim coğrafyasının en eski ve birçok yönden temsil edici örneklerinden oluşan kitabı.
- Dr. Mehtap TOSUN, ODTÜ, Sosyoloji Bölümünde yüksek lisans ve doktora derecelerini almıştır. Toplumsal hafıza, toplumsal cinsiyet, siyasi ve kolektif şiddet, etnisite ve kimlik siyaseti, modernleşme ve endüstrileşme, emek tarihi alanlarında çalışmakta; bu alanlarda projeleri, kitap bölümleri ve makaleleri bulunmaktadır.
- Prof. Kemal Karpat (d.1924-Babadağ-Romanya), Türk tarihçi, Türk Tarih Kurumu şeref üyesi.
İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu, Washington ve Rewington üniversitelerinde siyasal ve sosyal bilimler üzerine master ve doktora yapmış. Romanya’da tarih ihtisasının ardından Amerikan tarihi, Rus tarihi, Ortadoğu tarihi ve Osmanlı tarihi konularında çeşitli çalışmalarda bulunmuştur. 20 ülkede yayımlanmış 130 makalesi ve 16 kitabı bulunmaktadır. Amerika’daki Türk Araştırmaları Cemiyeti’nin kurucusu ve başkanı, Orta Asya Cemiyeti’nin (ACAS) kurucusu.
#Mazgirt’deErmeniler, #Çarsancak/Peri, #Hafıza, #Aidiyet, #Ölüme Kıl Payı, #Çarsancak Ermenileri Tarihi
