Giriş: Bellek, Kimlik ve Sorumluluk
Dersim coğrafyası, tarih boyunca sadece fiziki bir mekân değil; aynı zamanda direnişin, hafızanın ve kimliğin yoğunlaştığı bir kültürel varoluş alanı olagelmiştir. Ancak bugün, bu belleği taşıdığını iddia eden bazı kişi ve gruplar, temsil iddialarıyla tarihsel sorumluluğu karıştırmakta; halkın trajik geçmişinden medet umarak kendi entelektüel veya sanatsal varlıklarını temellendirmektedirler.
Bu yazının amacı, son yıllarda özellikle kültürel alanda kendilerini “seçkin”, “sanatçı”, “aydın” veya “entelektüel” olarak konumlandıran; fakat içerik bakımından yüzeysel, duruş bakımından kararsız ve etik sorumluluk açısından ciddi zaaflar taşıyan kesimleri eleştirel bir perspektifle tartışmaktır.
I. Kültürel Temsil mi? Kişisel Markalaşma mı?
Dersim’e dair sanat üreten veya fikir beyan eden birçok figür, geçmişin travmatik anlatılarını ve kimlik meselelerini salt estetik ve duygusal malzemeye indirgemektedir. Burada sorun, kültürel üretimin varlığı değil; bu üretimin, halkın gerçek sorunlarıyla olan mesafesidir.
Örneğin, Dersim’i konu alan müzikal çalışmalarda sıklıkla kullanılan temalar; “yitirilen köyler”, “ağıtlar”, “anne figürü”, “dağlar ve duman” gibi romantize edilmiş imgelerdir. Ancak bu imgeler, günümüz Dersim’inde karşılaşılan ekonomik çöküş, gençliğin kimlik krizine sürüklenmesi, madencilik politikalarıyla doğanın talanı ya da dilin (Zazaca ve Kurmancca’nın) yok oluşu gibi somut sorunlardan tamamen kopuktur.
Bu durum, kültürel belleğin araçsallaştırılarak bir tür kişisel markalaşma aracı hâline getirildiğinin göstergesidir.
II. Kimlik Sarmalında Salınan “Aydınlar”
Dersimli entelektüel görünümlü bazı figürlerin en temel zaafı, kimlik konusunda tutarsız ve konjonktürel bir pozisyon sergilemeleridir. “Zazayım ama Kürtüm, ama aslında evrenselim” gibi kavramsal geçişkenlikler, çoğu zaman politik bir esneklikten değil; entelektüel bir cesaretsizlikten ve aidiyet krizinden kaynaklanmaktadır.
Özellikle ulusal ve uluslararası fonlarla desteklenen projelerde, kimlik vurgusunun ya silikleştiği ya da ‘pazarlanabilir bir folklor’ hâline getirildiği görülmektedir. Bu figürlerin bir kısmı, “yerellikten evrenselliğe” geçişi, aslında yerelden kopuş ve halktan uzaklaşma üzerinden tanımlamaktadır.
III. Sanatın Şovu, Sorumluluğun Sessizliği
Bugün Dersim kimliğini “sanat yoluyla temsil ettiğini” iddia eden pek çok kişinin faaliyetlerine bakıldığında, bu üretimlerin sahici bir kültürel direniş değil; daha çok tüketilebilir bir etnik vitrin sunduğu görülmektedir.
Müzik gruplarının, belgeselcilerin ya da yazarların bir kısmı, şarkıların sözlerinde “Ana dil”, “Asimilasyon”, “Zulüm” gibi kelimeleri tekrar ederken; bu sorunlara karşı sahada verilen mücadelelerde ya tamamen pasiftir ya da “tarafsızlık” kisvesi altında sessiz kalmaktadır.
Oysa kültürel üretim, sadece bir ifade biçimi değil; aynı zamanda etik bir pozisyon alış meselesidir.
IV. Halktan Kopuk Seçkinlik ve Akademik Proje Zihniyeti
Bir diğer sorunlu alan ise akademiyle doğrudan veya dolaylı ilişkisi olan bazı kişilerde gözlemlenen elitist ve apolitik duruştur. Özellikle batı metropollerinde veya yurt dışı diasporasında yer alan bazı akademisyen ya da entelektüeller, Dersim’i sadece “araştırma nesnesi”, kendi akademik CV’leri için “verimli saha” olarak görmekte; halkla ve güncel mücadelelerle doğrudan bir temas kurmamaktadır.
Bu kesimlerin yayınlarında kullanılan akademik dil, çoğu zaman halkın anlayabileceği dilden kopuktur ve öznesi olmaktan çok nesnesi hâline getirdikleri toplumu analiz etmeye çalışmaktadırlar.
Sonuç: Sessizliğin Yükünü Taşıyanlar ve Hakikatin Sesi
Bugün Dersim’in ihtiyacı, temsil ettiğini iddia eden değil, halkın hakikatini omuzlayan insanlardır. Sanat yoluyla kimliğini inşa eden, dili yaşatmaya çalışan, ekolojik yıkıma karşı ses çıkaran, sınıfsal sorunları gündemine alan, yani sadece estetik değil etik kaygılar da taşıyan bir yeni kuşağa ihtiyaç vardır.
Kendi halkına “öteki” gibi yaklaşan, kendi kimliğini kariyerinde bir ‘aksesuar’ gibi taşıyan, kültürünü sadece festival takvimlerinde hatırlayan her figür, Dersim’in sadece kültürel değil ahlaki çöküşüne de katkı sunmaktadır.
Bu yazı, kendini sorgulayanlara değil; hiç sorgulamayanlara, sorumluluk almaktan çok konuşmayı sevenlere, “sözde” olmaktan öteye geçemeyenlere yöneliktir.
Ve belki de artık bazıları için şu soru kaçınılmazdır:
Halk sizi seçmedi, peki siz kimin seçkinisiniz?
