Türkiye, 6 Şubat 2023’te yaşadığı büyük depremin yıldönümünde, sanki bir kurtuluş projesiymiş gibi yine, yeniden inşaat yapmayı konuşuyor. Henüz tamamlanmamış binaları tamamlanmış gibi gösteren örtülerle, inşaatçılığı kutsayan açılışlar yapılıyor. Oysa bu ülkede depremlerin felakete dönüşmesinin en temel nedeni, tam da bu ihtiraslı inşaatçılık değil mi?
Tüm aksi söylemlere rağmen “konut projeleri” de bu ihtiraslı inşaatçılığın kırsal ve kentsel mekâna yayılmış silüetleri gibi duruyor. Gerçek şu: 2000’li yıllardan bu yana özellikle konut inşaatı, değişen hükümetlere rağmen değişmeyen temel politikalardan biri olarak kaldı. Konut üretimi söyleminin gerekçeleri de hiç değişmedi. Zamanla ihtiyaçlara göre biraz çeşitlendi ama en dikkat çekici yanı hep “yüzyıllık” vurgusu oldu.
TOKİ’nin kuruluş süreci de bu inşaatçı zihniyete uygun bir çizgi izledi. Kurum, kendi internet sitesinde yazdığı gibi “konut yapmak, sektörle ilgili şirketler kurmak, şirketlere ortak olmak, konut inşaatlarını desteklemek, doğal afet bölgelerinde konut yapmak ya da yapımını teşvik etmek, gecekondu alanlarının dönüşümünde aktif rol almak, konut finansmanı için bankaların iştirakini sağlayacak tedbirler almak” gibi bilumum inşaatçı faaliyetin örgütüne dönüştü.
2000’lerin başında “konut atağı” TOKİ’nin temel sloganıydı. Bu söylem, her defasında ilk kez dile getiriliyormuş gibi aralıklarla yeniden dolaşıma sokuldu. 2004’te “konut atağı” sloganıyla “dar gelirlilere, kimsesizlere ve yoksullara” yönelik sosyal içerikli 50 bin konut yapılacağı duyuruldu. Bu konutların bedelleri ve metrekareleri belliydi. Projeler, konuta ihtiyacı olduğu hâlde alamayanların yoğun yaşadığı İstanbul, Ankara, Diyarbakır, İzmir ve Bursa gibi büyük kentlerde hayata geçirilecekti. 2004 sonuna kadar 100 bin, 2005 sonuna kadar 150 bin, 2006 sonuna kadar 200 bin konut hedeflendi. TOKİ, bununla yetinmedi; 2006–2007 yıllarında belediyelerle iş birliği içinde, kentsel yenileme projeleri kapsamında yine yoksullara yönelik 38 bin yeni konut yapacağını açıkladı.
Geçtiğimiz yıl ilk kez söyleniyormuş gibi sunulan “500 bin konut” projesi de aslında 2011’de gündeme girmişti. TOKİ’nin o dönemki başkanı Erdoğan Bayraktar, 2011 sonunda 500 bin konutu tamamlayacaklarını söylemişti. 2013’te başkanlığı üstlenen A. Hakan Karabel ise o yıl 237 bin konut yapacaklarını duyurdu. TOKİ, yüz binlerce konut için seferber olmuştu; bu söylem sonraki yıllarda da tekrarlandı.
Ekim 2022’de bu kez “İlk Evim” adıyla “Cumhuriyet tarihinin en büyük sosyal konut projesi” başlatıldı. Bu kapsamda 250 bin sosyal konut inşa edilecekti. Şehit aileleri ile terör, harp ve vazife malullerine kontenjan ayrıldı. Takip eden yıl TOKİ, çıtayı daha da yükseltti ve 2023 hedefini 1 milyon 200 bin konut olarak açıkladı.
Derken 2025’te “Yüzyılın Konut Projesi” sloganı yeniden piyasaya sürüldü. “500 bin sosyal konut ile Türkiye ev sahibi” adlı proje, yine 81 ili kapsıyordu. Yine “Türkiye tarihinin en büyük sosyal konut projesi” denildi. Yine evsiz ya da dar gelirli ailelere 240 aya varan taksit imkânı vaat edildi. Ülke genelinde afet riskine karşı güvenli konutlar inşa edileceği söylendi. Bu kez kira artışlarını dengelemek ve kiralık konuta erişimi kolaylaştırmak için kiralık sosyal konutlardan da söz edildi. Yine “şehit aileleri, terör, harp ve vazife malulleri, engelliler, emekliler, çok çocuklu aileler ve gençler yararlanacak” denildi.
Son yirmi beş yılda hep aynı hedefler, aynı söylemler tekrarlandı. Sloganlar da içerikler de neredeyse hiç değişmedi. Resmî verilere göre TOKİ, 2003–2023 yılları arasında 1 milyon 170 bin konut üretti. Kırsal ve kentsel yapılaşmamış alanlar bu amaçla imara açıldı. Her yer adeta beton yığınına döndü.
Peki sonuç ne oldu?
Yoksulların ve öncelikli grupların konut sorunu çözüldü mü?
Türkiye’nin şehirleri depreme hazır hâle geldi mi?
Depremin felakete dönüşmeyeceği duygusunu veren tek bir şehir kurulabildi mi?
Sahi, bütün bu “büyük” konut projeleri ne işe yaradı, kime yaradı?
