“Serbest piyasa nezdinde, herkesin eşit olma ya da olmama hakkı vardır.” [1]
Spot: Neoliberal talan hız kesmedi; 21. yüzyılın başından itibaren “liberal” söylem bizzat sahiplerince boşa düşürüldü ve (neo-)faşizan siyasal tercihlere kapı açıldı. Bu tabloda yeni muhafazakârlık ile neoliberalizm, krizi yönetmek için sembiyotik bir bileşim kurdu; refahın tasfiyesini “aile/ahlâk” söylemiyle meşrulaştırdı, yükü kadın emeğine devretti.
Ne Oldu Da “Sembiyoz” Oldu?
Neoliberalizm ile yeni muhafazakârlığın kesişimine ilgi hızla arttı. Erdoğan, Viktor Orbán, Narendra Modi, Donald Trump, Jair Bolsonaro gibi “tek adam rejimi” heveslisi liderlerin (üstelik “demokratik” seçimlerle) peşi sıra iktidara gelişi; AB’nin içinde neo-faşist partilerin oylarını büyütmesi, sol-liberal akademiyi telaşa sürükledi. Kısa özeti: Neoliberal kriz, çıkış için yeni muhafazakârlıkla birleşti; popülist/otoriter sağ rejimlerin önü açıldı.
Bu çözümlemelerin çoğu, iki alanı birbirinden ayrı ve tesadüfen birleşmiş ideolojiler gibi okuyor. Örneğin Wendy Brown (2006), neoliberalizmi “piyasa-siyasal rasyonalite”, yeni muhafazakârlığı ise heterojen bir ahlâk-siyasal rasyonalite olarak tanımlar; biri sınırları buharlaştırırken diğeri “milli/kutsal” sınırları tahkim eder. Benim tezım: Bu ayrım fazla iyimser. İkisi de adını söylemekten kaçındığımız kapitalizmin kriz yönetim teknikleridir. M.A. Macciocchi’nin François Châtelet’den aktardığı şu cümle bugün de geçerli: “Faşist devlet, özüne indirgenmiş liberal devlettir.” Sürdürülemez kapitalizmin krizleri derinleştikçe bu sembiyoz daha da görünürleşiyor.
Bir Madalyonun İki Yüzü: Piyasa + Ahlâk
Neoliberalizm, liberalizmin “demokratik” değerlerinden (ifade, örgütlenme, adil yargılanma, kamusal haklar…) tek tek soyundukça, muhafazakârlık ve uç biçimi faşizmle iç içe geçiyor. Bu birlikteliği en berrak gördüğümüz alan: toplumsal cinsiyet. Anahtar kavram ise ataerki.
Ataerki: Sadece “Kadın–Erkek” Değil, İktidar Mantığı
Ataerki çoğu kez yalnızca cinsiyet ilişkileriyle sınırlanır. Oysa ataerki, iktidarın esnek formudur: güçlü/güçsüz, yetke sahibi/mahrum, mülk sahibi/mülksüz arasındaki meşrulaştırılmış yaptırım düzeni. Devlet-öncesi yapılardan modern devlete, oradan kapitalizme sızan bu “iktidar geleneği”, her üretim tarzına uyumlanır; “nizam-intizam” sağlar.
Kapitalizm Ataerkini Niçin Terk Etmez?
Kapitalizm, “modernlik” iddiasına rağmen ataerkil mirası temellük eder. Zira sistemin temeli olan özel mülkiyetin kuşaklararası “meşru” devri için aile, yeniden üretimin bedavaya geleceği ev içi kadın emeği için ev kadınına ihtiyaç duyar. Tarih: Kadın haklarının kazanımı devlet lütfu değil; mücadele ürünüdür. (Fransa’nın Napolyon Yasası’ndan Almanya’nın 1977’ye dek evli kadına çalışma kısıtına, ABD’de soyadı rejimine kadar örnekler ortada.)
Refahın Tasfiyesi: Yük Kime Devredildi?
1970’ler krizi sonrası neoliberalizm devreye girdi: esnek üretim, güvencesiz istihdam, kamusallığın tasfiyesi. Çekirdek aile ideali çözülürken, sistem krizin maliyetini aileye—fiiliyatta kadınlara—devretti. “Neoliberal feminizm” diye adlandırılan yönelim (Rottenberg), özgürleşme idealini bireysel güçlenme/performans söylemine çekerek, kamusal olanın yıkımına istemeden eklemlendi (Fraser).
“Başarı Öyküsü” mü? Değil.
Kamusallığın yağmalanması, istihdamın deregülasyonu, sosyal güvenliğin özelleştirilmesi yeni yoksullar üretti. Tepkileri soğurmak için yeni muhafazakârlık sahneye çıktı: “Aile bozuldu; ahlâk çöktü.” Formül basit: Refahı kes → Aileyi yücelt → Maneviyatla meşrulaştır → Kadın emeğini ucuzlat.
ABD Dersi: “İman-Temelli” Refah
Clinton’dan Bush’a, Obama’ya uzanan çizgide sosyal yardım politikaları “sağlıklı evlilik/sorumlu babalık” eksenine taşındı; iman-temelli kurumlar kritik uygulayıcı oldu. Devletin çekildiği yerde yük aileye ve özellikle kadınlara aktı.
Türkiye Sayfası: AKP’nin “Aile Saplantısı”
AKP’nin çizgisi istisna değil; modelin yerli versiyonu. 2002’den beri kadın, programatik olarak “aile varlığı” olarak tanımlandı. Neoliberal çizgiyle uyumlu biçimde esnek çalışma, kadın emeğinin ucuzlatılması, sosyal hizmetlerin aileye devri ve bunun dini/ahlâki söylemle tahkimi:
- İman-temelli STK’lar/GONGO’lar “yardım” dağıtırken ideolojik dönüşüm de yürüttü.
- Diyanet ve yerel ağlar aile odaklı programlarla yaygınlaştı.
- “Aile” güçlendirilirken, kamusal yük kadınların görünmeyen emeğine bindirildi. Sonuç: Anadolu Kaplanları dahil sermayenin kârı artarken, maliyet kadınların sırtında toplandı.
Sonuç: Krizin Tasarımı, Sembiyozun Mantığı
- 1970’lerden beri kapitalizm krizi neoliberal birikim modeli ile yönetmeye çalıştı; refahı tasfiye etti, eşitsizliği büyüttü.
- Meşruiyet için yeni muhafazakârlık devreye sokuldu: din, milliyetçilik, ahlâk, “aile” retoriği.
- Liberalizm–muhafazakârlık ayrımı teoride dursun; pratikte birbirini besleyen bir sembiyoz işliyor.
- Bu bileşimin en görünür sahası kadın emeği/bedeni: ucuz, esnek, yedek işgücü; ev içi ücretsiz yeniden üretim.
- Çıkış? Kamusallığı geri çağırmak, toplumsal cinsiyet körlüğünü kırmak, sosyal politikanın yükünü aile/ kadın üzerinden geri çekmek, hak temelli, evrensel, laik refahı yeniden kurmak.
Yararlanılan Kaynaklar (seçki)
Acar, Feride ve Gülbanu Altunok (2013). “The ‘politics of intimate’ at the intersection of neoliberalism and neo-conservatism in contemporary Turkey”, Women’s Studies International Forum 41: 14-23
Adak, Sevgi (2021). “Grassroots Familialism? NGO Mobilization and Neoconservatism in Contemporary Turkey.” European Journal of Turkish Studies, Social Sciences on Contemporary Turkey, 33. https://journals.openedition.org/ejts/7644. DOI: 10.4000/ejts.7644
Akgöz, Görkem (2016). “Mutsuz Evlilikten Tehlikeli Flörte: Feminizm, Neoliberalizm ve Toplumsal Hareketler”, Fe Dergi: Feminist Eleştiri Cilt 8, Sayı 2.
Atalay, Zeynep (2017). “Partners in Patriarchy: Faith-Based Organizations and Neoliberalism in Turkey”, Critical Sociology, 45(3), 431- 445. https://doi.org/10.1177/0896920517711488
Brown, Wendy (2006). “American Nightmare: Neoliberalism, Neoconservatism, and De-Democratization”, Political Theory, c. 34, sayı. 6 ss. 690-714 https://www.jstor.org/stable/20452506
Cooper, Melinda (2017). Family Values: Between Neoliberlism and the New Social Conservatism. Zone Books.
Coşar, Simten & Metin Yeğenoğlu (2011) “New Grounds for Patriarchy in Turkey? Gender Policy in the Age of AKP”, South European Society and Politics, 16:4, 555-573, DOI: 10.1080/13608746.2011.571919
Fraser, Nancy (2013). “How feminism became capitalism’s handmaiden – and how to reclaim it”, The Guardian, https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/oct/14/feminism-capitalist-handmaiden-neoliberal
Ghodsee, Kristen R. (2023). “To Smash the Patriarchy, We Need to Get Specific About What It Means”, Jacobin, 09.06.2023, https://jacobin.com/2023/06/patriarchy-traditional-multigenerational-wealth-privilege-feminism
Giritlioğlu, Baran (2023). “Fikret Başkaya ile ‘Ahvâl-i Umûmiyye’ye’ Dair…”, http://ozguruniversite.org/2023/07/10/fikret-baskaya-ile-ahval-i-umumiyyeye-dair/
Langwallner, D. (2020), “Gradations of Evil: Neoliberalism and Neoconservatism”, Cassandra Voices, https://cassandravoices.com/history/gradations-of-evil-neoliberalism-and-neoconservatism/
Özbudun, Sibel (2018), “Ataerki Üzerine”, Evrensel – Ekmek ve Gül, 7 Temmuz 2018
– (2020), “Kapitalizm ve Ataerki Üzerine Notlar, Kaldıraç, sayı 232, ss. 92-97.
Rottenberg, Catherine (2018a). The Rise of Neoliberal Feminism, Oxford University Press.
– (2018b). “How neoliberalism colonized feminism – and what can you do about it.” The Conversation. https://theconversation.com/how-neoliberalism-colonised-feminism-and-what-you-can-do-about-it-94856
Yarar, Betül (2020). “Neoliberal-neoconservative feminisms imn Turkey: politicsi of female bodies/subjectivities and the Justice and Development Party’s Turn to authoritarianism”, New Perspectives on Turkey, 63:113-137
Notlar
[*] Sinan Araman-Fuat Ercan, Birleşik Çoğul Krizler- Sermayenin Egemenliğinden Yaşamın Yıkımına, SAV Yay., 2025… … içinde… Kaldıraç, No: 291, Ekim 2025…
[1] Cathy Bennett, “The Intersectionality of Patriarchy and Neoliberalism in Women’s Lives”
[2] “(…) neoliberal siyasal rasyonalite siyasal özgürlüğe ilişkin hiçbir içkin taahhüt içermez. Kendine bakabilme yetisine indirgenmiş yurttaşlık, ortak olana herhangi bir yönelimden yoksundur, dolayısıyla da aktif yurttaşlığa, zaten güçsüzleşmiş herhangi bir yatırımı ve zaten incelmiş bir kamusal yarar kavramını liberal demokratik değerler dizisinden siler. Ve hukuk taktiğe indirgenmiş ya da araçsallaştırılmış olduğu için, radikal biçimde değersizleşmeye uğramıştır; bu da askıya alınması ya da ilgasının koşullarını yaratmakta, Agamben’in Schmitt’e dayanarak sürekli bir “olağanüstü hâl” biçimindeki bir egemenlik olarak tanımladığı durumun taşlarını döşemektedir.” (Brown 2006: 695)
[3] Fikret Başkaya mevcut durumu, “kriz” terimindense, geri dönüşsüzlüğünü vurgulamak üzere, “çöküş” kavramıyla açıklıyor. (Giritlioğlu, 2023) Haksız mı?
[4] Bu konuda bkz. Özbudun 2018, 2020.
[5] Fraser’ın burada gönderme yaptığı ve “sınırları zorlamak” olarak Türkçeleştirilebilecek “Lean in” deyimi, Facebook Operasyon Direktörü Sheryl Sanberg’in 2013’de yayınlanan ve büyük popülarite kazanan, kadınlara iş yaşamlarında evde “başarılı” olmanın yollarını öneren kitabının başlığıdır.
[6] Feminizmin neoliberalizmle “tehlikeli flörtü”ne ilişkin kapsamlı ve eleştirel bir değerlendirme için bkz. Akgöz (2016).
[7] Cooper (2017: 269-310)
[8] PRWORA (The Personal Responsibility and Work Opportunity Reconciliation Act/ Kişisel Sorumluluk ile İstihdam Fırsatlarını Uzlaştırma Yasası): ABD’de Bill Clinton döneminde, 1996 yılında kabul edilen ve aileleri kendine-yeterli hâle getirerek sosyal güvenlik sistemi dışına çıkarmayı hedefleyen yasa.
