Betan Awakare
Dersim hakkında bize anlatılan hikâye tanıdık: “geç oluşmuş”, “çevresel”, “merkez dışı” bir coğrafya. Bu anlatı o kadar tekrarlandı ki, artık sorgulanmaz bir gerçek gibi kabul ediliyor. Oysa bazen bir coğrafyanın gerçeği arşivlerde değil, kelimelerin içinde saklıdır.
“Mameki” işte bu yüzden sadece bir isim değildir. O, unutulmuş bir İkrar’ın (And) iadesidir; hatırlanmaktan özellikle kaçınılan kadim bir sistemin adıdır.
Bir Kelimenin İtirazı: Ma – Me – Ki
“Mameki” parçalanabilir bir kelimedir. Ve parçalandığında susmaz—aksine konuşmaya başlar:
Ma: Anne, doğuş, kök ve “biz”in (Zazaca) ilk hali.
Me: Topluluk, ortaklık, birlikte var olma (Kurmanci).
-ki: Yer, yeryüzü, kutsal mekân.
Bu üçlü birlikte okunduğunda ortaya sadece bir anlam değil, bir sistem çıkar: Ma–Me–ki = Topluluğun ana kökten doğduğu kutsal yer. Bu isimde “Baba”nın (eril otoritenin) eksikliği tesadüf değildir; çünkü Baba, dünya mülkiyetinin ve kavgasının dışındadır. O, gökyüzünde bu büyük barışın şahidi ve denetçisidir.
Kozmik Denge: Heliyo Khal ve Duzaliye (Ma/Me)
Bu sözleşme, gökyüzü ile yeryüzü arasında kurulmuş bir kozmik kontrattır:
Heliyo Khal (Yaşlı Kartal): Gökyüzünü temsil eden, denetleyen ve düzen kuran tanrısal ilke. Hititçe Harana’dan bugünkü Hrani’ye uzanan kartal sembolizmi, yukarıdan gözeten mutlak otoriteyi ifade eder. Baba figürü burada Tanrısal bir şahit olarak konumlanır; yeryüzündeki paylaşımı denetler ama ona el koymaz.
Duzaliye (Ma/Me): Yeryüzünde kurulan kutsal topluluk düzenidir. Bugün “Düzgün Baba” (Duz-Ali) kültü olarak bilinen kavramın kökeninde yatan bu ilke, hiyerarşik olmayan, “düz” ve adil bir paylaşımı temsil eder.
Duzaliye, yardımın verildiği ve dolaşıma girdiği kutsal bir dairesel mekândır. Bu dairesellik, bencilliğe karşı bir tepki değil, bencilliği imkânsız kılan bir varoluş biçimidir:
Yardım tek yönlü değildir.
Güç tek elde toplanmaz.
Veren ile alan arasında hiyerarşi değil, kutsal bir döngü vardır.
Mamik Anlatısı ve “Chenk” Meselesi
Resmî tarih, “Mameki” isminin Ermeni Mamikonyan ailesinden geldiğini iddia eder. Ancak tarihçi Cyril Toumanoff, Mamikonyanların kökenini kuzeydeki Canik (Çanik/Sper) bölgesiyle ilişkilendirir. Ailenin kökenindeki “Chenk” (Çin) ifadesi, gerçek bir Uzak Doğu kökeninden ziyade, Canik isminin bozulmuş bir formu olabilir.
Burada asıl gerçek şudur: Güçlü olan anlamı sahiplenir. Mamikonyanlar muhtemelen zaten var olan kutsal bir ismin üzerine kendi hikâyelerini inşa etmişlerdir. Mameki, Mamikonyanlardan doğmamıştır; Mamik anlatısı eski bir Mameki hafızasının üzerine giydirilmiştir.
Sahe / Suppani: Sözleşmenin Coğrafyası
Antik kaynaklar ve Urartu yazıtları, bu kutsal sözleşmenin merkezini Sahe / Suppani (Arsanias nehrinin kuzeyi) olarak işaret eder. Sahe, yalnızca bir yer değil; Tanrı’nın denetiminde kardeşlerin “ayrılmamak üzere” söz verdiği ikrar meydanıdır.
Harana’dan Hrani’ye: Sürekliliğin İzleri
Hititçe Harana, Urartuca Harauni ve günümüzdeki Hrani (Kartal halkı) çizgisi, binlerce yıllık bir inanç sürekliliğidir. Bu halk, kartalın gözüyle (Heliyo Khal) yukarıdan izlendiğini bilerek, yeryüzündeki dairesel paylaşımı (Duzaliye) bir namus borcu olarak korumuştur.
Son Söz
Mameki bir yer adı değildir. O, mülkiyetçi babaların değil, paylaşıcı anaların ve göksel şahitlerin kurduğu bir düzenin adıdır. 1938’e kadar resmi İslam’ın dışında kalabilmiş bu “And”, bugün dahi her kurban ritüelinde alna bağlanan o beyaz Kureş (Hititçe: Kureššar) bezinde yaşamaya devam etmektedir.
Mameki, paylaşımın dairesel olduğu o kadim dünyanın bugüne bıraktığı son kaledir.
Kaynakça (Seçme)
Toumanoff, C. (1963). Studies in Christian Caucasian History
Volkert Haas (1994). Geschichte der hethitischen Religion
Diakonoff, I. M. (1985). The Pre-History of the Armenian People
Lehmann-Haupt, C. F. (1910). Armenien einst und jetzt
Belck, W. (1891). Urartäische Studien
