Sasanilerde Devlet Görevlisi İsimleri ve Kimi Tanımlar

Prokopios von Caesarea ya da Türkçe bilinen ismi ile Prokopius antik dünyanın son Doğu Roma’nın (Bizans) Yunan tarihçisidir. Justinianus döneminde yapılan birçok savaşa eşlik edip gördüğü, yaşadığı veya duyduklarını tarih kitaplarında uzun hacimli olarak yazmıştır…          

Alman tarihçi ve çevirmen Otto Veh‘in Yunancadan Almancaya çevirdiği “Prokopios von Caesarea: Werke adlı eserinde ve Henning Börm’in Prokop und die Perser: Untersuchungen zu den römisch-sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike” adlı çalışmasında Romalılar ve Sasaniler arasındaki savaş ve münasebetleri anlattığı gibi, Sasaniler ile alakalı da birçok bilgi aktarılmaktadır. Bu bilgilerden bir kısmı Sasani imparatorluğundaki sivil ve asker bürokrasisindeki isim-unvanlar başta olmak üzere başkaca birçok tanımı da yazmıştır. Kimi ilgimi çeken ve önemli bulduğum Pehlevice tanımları kendi kökenlerini merak eden dimağlar için aktarmak istiyorum.

Sasani devlet hiyerarşisi

Sasani ve önceli olan İraniler ülkelerini Ērān Şahr; İrani/Aryenlerin Ülkesi olarak tanımlamışlardır.
Şahin Şah: Krallar Kralı demek olup Sasani İmparatorunun unvanıdır. 
Bāmbişnān Bāmbişn: Kraliçeler kraliçesi demektir. Kraliçe veya Şah’ın taktığı altından Taç’a Pativ denmekte idi.
Haft kişvar xwedāy: Dünyanın 7 kısmının efendisi anlamındadır, ki, burada ‘’Efendi’’ Tanrı olarak ‘’sahip’’’ anlamında kullanılmıştır. Gēhān (1) xwedāy; Dünyanın efendisi-sahibi anlamındadır. Vuzurg framādār: Büyük vezir anlamındadır daha sonraları Persçede ‘Vuzurg’, v > b ses değişimi ile ‘’Buzurg’’ halini almıştır.
Andarzbed: Danışmanlara verilen unvandır.
Kardarigan: ‘’Sıtraplara’’ verilen bir diğer isim olup Sasanilere bağlıdır. Mārzban: ‘’Uç beyi’’ olan yüksek devlet görevlisi. Bunlardan kimisi Aristokrat kökenlidir. Şāhrdārān, vāspuhragān, vuzurgān, āzādān Sasani devlet içindeki sınıf-unvanlar olup Aristokrat kesimler bunlardan oluşmaktadır.
Dibirān: Yazıcılar daha temiz bir çeviri ile başta saray da olmak üzere devletin resmî belgeleri yazan, yazmanlar demektir.

Toplumdaki diğer sınıflar ise şöyledir

Dehkān; Pehlevice ve Persçede ‘’deh’’ on demek olup on köye sahip veya sorumlusu aristokrata “dehkān” denilmiştir. Firdevsi de bu Dehkān ailelerden birine mensup idi.
Xwadāy: Efendi, zenginler zümresi,
Astrōnān: Ruhban sınıfı
Hutuxşān: Zanaatçılar, el sanatları ile alakadar olanların ait sınıf
Vāstaryōşān: Köylü, ekicilerden oluşan kesim. 
Şkōh: Fakirler 
Rümegān: Şah’ın ahalisi-halkı, şehir ahalisi manasında da Sasanilerce kullanılmış.
Anşahrig: Köle ve aynı zamanda Sasani vatandaşı olmayan yabancılarda bu sözcük ile tanımlanmıştır.

Askeri Hiyerarşi

Artēştāran sālār: Sasanilerin en üst askeri mevki, genelkurmay başkanı
Ērān spāhbed; Askeri komutan demektir.
Drafş: Askeri Bölük demektir.
Arteştārān: Savaşçı
Anōşag: Ölümsüz
Paygān: Piyade asker (yaya olarak savaşan asker).
Pil (2) bānān; savaşlarda File binen savaşçı demektir.
Sasani askeri sistemi ondalık üstüne kurulmuş olup 1.000 kişi bir Gund (3) yani bir alay olup yöneticisine ise Hazārbed veya Hazārmard denirmiş. 10.000 kişi ise bir tümeni oluşturmakta idi. Gundeşabuhr: Günümüz Xuszistan’daki Şahabat’tır. Süryanicesi Bēt Lapat ve Xuzistan> (Bēt) Huzayē ismine kadar giden eski bir yerleşim yeridir. Arapça etkisinden dolayı ”Cundişapur” olarak da söylenmektedir. Şah Şapur l. karargâhı manasına gelmektedir.
Mard u mard (4): Süvarilerin bire bir savaşması, düellosu demek olup filmlerde gördüğümüz sövalyelerin teke tek dövüşmesine denmiştir.

Sasanilerde başkaca önemli kimi tanımlar

Sasaniler’de dağlar(da), elementler, yıldızlar, Güneş ve Aya tapma varmış. Bu noktada Bagdāna (Baga kelimesinden türetilmiştir) olarak tanımlanan diğer tapılan tanrılara denmekte idi.
Astōdān: ”Kaya, kayalık” gibi manasında genelde ölü gömmede kullanılan bir kelime.
Şaplbistān: Sasanilerin hareme verdikleri isim.
Bazakkar: ”Günahkâr” ve aynı zamanda ‘’göksel bir atı öldürdüğünden’’ dolayı Yezdigird’e verilen lakab.
Veh dēn: ‘’İyi din’’ demek olup Zerdüşt dininin asıl adıdır. Sonradan Persçe’de ‘v> b’ değişiminden ‘Beh dēn> Behdin olmuştur.
Xwēdōdah: Zerdüşti yakın akrabaları tanımlayan bir terimdir.
Jādügih: ”Sihirbaz” demek olup kimi Zerdüştü Magi bu gibi işler ile de uğraşmıştır.
Aşa: ”Hakikat”, Aştād: ”Hakkaniyet-Adalet” demektir.
Ahēnagān: ”Atalar” demek olup kişi kendi soyu sopunu anlatırken bu tanımı kullanmıştır.
Garmābag (5): Hamam, banyo yapılan yer. Sasani şehirlerinde olmaz ise olmaz olan yapılardan olup önemli bir yer tutmakta idi.

Minik bir iki bilgi notu

Lahmiler Güney Irak ve Arap Yarımadası’nda kurulmuş Sasaniler’e bağlı vasal Hristiyan bir Arap devleti idi. Önemli krallarından biri de Yunanca “Alamundaros” olan Al-Mundhir/Munzur’dur. ‘Mundhir’ deki ‘dh’ sesi Arapça’daki peltek söylenen Zel (ذ) ‘dir. Ve bu ses İrani halklarda genelde ‘’z’’ sesine döner. Bu ses değişimine örnek olarak; ‘’Ramadhan> Ramazan’’ veya ‘’dhaka> zekâ’’ sözcüklerini verebiliriz. Ünlü dil ve Doğubilimci Johann Heinrich Hübschmann’nın ‘’Die altarmenischen Ortsnamen. Mit Beiträgen zur historischen Topographie Armeniens und einer Karte. Straßburg 1904’’ adlı kitabında; Dersim’deki Munzur nehir isminin Arapçadan alınmış olabileceğini yazmaktadır.

Gōsāns: Lirik antik sevgi müzikleri olup bunları ozanları söyler, anlatırmış. Bay: ‘’Efendi, sahip’’ anlamında olup Tanrı Ahura Mazda‘nın isim sıfatlarından biridir. ‘’Bagha’’ kelimesinden türetilmiş olup Pehlevice’de “Bay” formunu almıştır. Kürdi dillere ‘’beg’’ Türkçe’ye ise ‘’bey, bay’’ olarak geçmiştir. Sonradan bay sözcüğünün arkasına yine İrani dillerde çoğul ve bir şeye dahiliyet son eki olan ‘’an’’ eki koyularak Türkçede kadını tanımlayan ‘’bayan’’ sözcüğü türetilmiştir. 
Namāç Burtan: ‘’Biad etmek’’ anlamındadır.

Açıklamalar
(1)- Gēhān; g> c ses değişimi ile Kurdi ve Persçede Cihan halini almıştır. 
(2)- Buradaki ‘pil’ Kırmançki/Zazaca’da bildiğimiz ‘’büyük’’ anlamında olan ‘’pil’ demektir. Daha sonraları Arapçanın etkisinden dolayı p> f ses değişimine uğrayıp ‘Fil’ formunu almıştır ve bildiğimiz Fil demektir. Bir başka anlatım ile ‘Pil’ Arapçada ‘p’ sesi olmadığından otomatik olarak ‘’p’’ sesi ‘’f’’ sesine döner ve ‘’Pil’’> ‘’Fil’’ olmuştur. Türkçeden de bildiğimiz Fil Araplar Sasaniler üzerinden Pehlvice’den geçmiştir.
(3)- Gund; Kurmanci’de ‘’Köy’’ anlamını almıştır. Ayrıca Arapçaya Cund; Asker anlamında geçmiştir.

(4)- Mard; İrani dillerde türevleri ile beraber Adam, insan demek olmaktadır. Türkçeye ‘’Mert’’ olarak geçmiştir. Yukarıda tanım; Adam adama ya da teke tek savaşçıların dövüşmesi anlamına gelmektedir.

(5)- Garmābag; Kurdi dillerde bilinen ‘’germ’’ sözcük kökeninden olup sıcak suyun olduğu ve banyo yapılan yer demektir. Kırmançki deki ‘’germıke’’ (kaplıca) veya ‘’germiye’’ (çorba veya aşure) ile aynı kök sözcüktür.