Dersim’de bugün sıkça konuşulan “cem” tartışmaları, aslında çok daha eski ve derin bir meseleyi yeniden gündeme getiriyor:
Bu coğrafyada insanlar tarih boyunca nasıl bir araya geldiler, nasıl karar aldılar ve nasıl yaşadılar?
Bu sorunun izini sürdüğümüzde iki kavram öne çıkıyor: Kom ve Cem.
Yüzeyden bakıldığında benzer işlevler üstleniyor gibi görünen bu iki yapı, kökenleri ve tarihsel anlamları bakımından birbirinden oldukça farklıdır.
Kom Nedir?
Kom, Kürtçenin Kurmancî ve Zazakî lehçelerinde bugün hâlâ canlı biçimde kullanılan bir kelimedir.
Günlük dilde “birkaç evin bulunduğu yer”, “küçük yerleşim”, “toplanma alanı” anlamına gelir.
Ancak Kom yalnızca mekansal bir tanım değildir. Tarih boyunca Kom; insanların eşit biçimde bir araya geldiği, sorunlarını birlikte konuştuğu, ortak kararlar aldığı, kadın–erkek ayrımı yapılmadan yaşamın örgütlendiği bir toplumsal örgütlenme biçimi olmuştur.
Kom’da zorlayıcı bir otorite yoktur. Kararlar rıza ile alınır. Bu yönüyle Kom, devlet öncesi ve feodalizm öncesi toplumsal yaşamın tipik bir örneğidir.
Kom’un Tarihteki İzleri: Paulikanlar
Dersim ve çevresinde Orta Çağ’da yaşayan Paulikanlar, Kom tipi örgütlenmenin yazılı tarihte açıkça görülebildiği en önemli örneklerden biridir. Bizans ve Ermeni kaynakları Paulikanları anlatırken özellikle şunları vurgular:
Kilise hiyerarşisini reddetmeleri
Ruhban sınıfı oluşturmamaları
Topluluk merkezli ve eşitlikçi bir yaşam sürmeleri
Dikkat çekici olan şudur:
Bu kaynaklarda cem benzeri bir ritüel yapıdan söz edilmez. Paulikanların yaşamı, dinsel törenler etrafında değil; topluluk meclisi ve ortak yaşam etrafında örgütlenmiştir.
Bu durum bize önemli bir şeyi gösterir:
Kom, Dersim’de yalnızca İslam öncesi değil, Hristiyanlık döneminde de yaşayan bir toplumsal yapıdır.
Peki Cem Nedir?
Cem ise farklı bir tarihsel bağlama aittir.
Kelime kökeni Arapçadır ve İslam terminolojisi içinde şekillenmiştir. Cem; dinsel bir ibadet biçimidir, dede önderliğinde yürütülür, ritüel merkezlidir.
Burada kritik bir nokta vardır:
Dersim’in Hristiyanlık dönemine ait hiçbir yazılı kaynakta cemden söz edilmez.
Bu durum, cem’in kadim bir toplumsal kurum değil; İslam sonrası dönemde ortaya çıkmış bir dini yapı olduğunu düşündürmektedir.
Başka bir ifadeyle: Kom tarihsel olarak toplumsal bir örgütlenmedir. Cem ise Kom’un bazı işlevlerinin dini bir çerçeveye uyarlanmış hâlidir.
Neden Bu Ayrım Önemli?
Bugün Dersim’de yaşanan tartışmaların önemli bir kısmı, bu iki yapının birbirine karıştırılmasından kaynaklanıyor.
Kom; eşitliğe, rızaya ve kolektif karara dayanır.
Cem; inanç merkezlidir, ritüel odaklıdır ve tarihsel sürekliliği sınırlıdır. Bu ayrımı yapmak, ne cem’i küçümsemek ne de inancı hedef almak anlamına gelir.
Aksine, Dersim’in tarihsel ve toplumsal hafızasını doğru anlamanın ön koşuludur.
Sonuç Yerine
Dersim’i yalnızca bir inanç coğrafyası olarak okumak, onu eksik okumaktır.
Bu coğrafya, binlerce yıl boyunca topluluk merkezli, eşitlikçi ve rızaya dayalı bir yaşamı korumayı başarmıştır.
Kom, bu sürekliliğin adıdır.
Cem ise bu uzun tarihin daha sonraki bir halkasıdır.
Bugünkü tartışmaların sağlıklı bir zeminde yürüyebilmesi için, önce bu tarihsel gerçekliği kabul etmek gerekir.
Not: Bu yazı, yazarın hazırlamakta olduğu Paulikanlar – Dersim: Tarihte ve Bugün adlı kitaptan uyarlanmıştır.
Kısa Kaynakça
Petrus Siculus, Historia Manichaeorum qui et Pauliciani dicuntur
Dmitri Obolensky, The Bogomils, Cambridge
Nina Garsoïan, “The Paulician Heresy”, Dumbarton Oaks Papers
