Erebê Şemo, 23 Ekim 1897’de Kars’ın Susuz köyünde doğdu. O yıllarda Kars bölgesi Rus işgali altındaydı; çocukluğu yoksulluğun, baskının ve bitmeyen takiplerin gölgesinde geçti. İlk romanı Şivanê Kurmanca (Kürt Çobanı) tam da bu zorlu yılları ve Çar yönetimine karşı mücadelesini anlatır.
1916’da Erzurum’da demiryolu işçisi olarak çalışırken Bolşeviklerle tanıştı. Bir mitingde Rus askerlerine yönelik konuşması nedeniyle tutuklanıp Sarıkamış cezaevine kondu. Çıktıktan sonra parti göreviyle köyüne döndü; fakat Çarlık polisinin takibi üzerine gizlice Stravopol’a geçmek zorunda kaldı.
1917–1920 yıllarında Kuzey Kafkasya’da Kızıl Muhafızlar saflarında savaşarak Ekim Devrimi’nin aktif bir neferi oldu.
Sovyet Yılları ve Kürt Alfabesinin Doğuşu
Devrimin ardından Sovyet yönetimi kurulunca Şemo, Azerbaycan’da görev aldı. 1920’de Lazaryan Enstitüsü’ndeki eğitimini tamamlayıp Ermenistan’a döndü.
1924–1930 arasında Ermenistan Komünist Partisi Azınlıklar Bölümü’nde çalıştı ve Nikolay Yakoleviç danışmanlığında lisansüstü eğitim yaptı. 1930–1931’de Doğu Emekçileri Üniversitesi’nde öğrenim gördü; burada felsefe ve Kurdoloji alanında doçentliğe yükseldi.
Bu yıllarda, Asur kökenli Kurdolog İsahak Marogulov’la birlikte ilk modern Kürt alfabesini hazırladı. Aynı dönemde kurucularından olduğu Riya Teze (Yeni Yol) gazetesinde üç kitabı tefrika edildi; konferanslar, halk hikâyeleri koleksiyonları ve akademik çalışmalarıyla Kürt edebiyatında kalıcı bir yer edindi.
Büyük Rus yazarı Maksim Gorki ile tanışması ise edebi serüveninin önemli bir dönüm noktasıdır. Gorki, Şivanê Kurmanca için şu sözleri söylemişti:
“Kürtler kendi dilleriyle konuşuyor.”
Stalin Baskısı: Sürgün, Sibirya ve Dayanışma
Stalin döneminin ağır baskıları Şemo’nun hayatını tamamen altüst etti. 1937’de, Ermenistan Komünist Partisi sekreterinin arşivinde adına rastlanması üzerine tutuklandı ve Sibirya’ya sürgün edildi.
On dokuz yıl boyunca hapis, sürgün ve çalışma kamplarında ağır koşullarda yaşam mücadelesi verdi. Sibirya demiryollarında çalıştırıldığı yılları anlatırken şöyle demişti: “Sibirya demiryolunun rayları tek tek benim elimden geçti.”
Bu söz, hem dayanıklılığının hem de tarihsel bir trajedinin sessiz tanıklığıdır.
Modern Kürt Edebiyatının Öncüsü
1959’da Ermenistan Kürtlerinin ekonomik, kültürel ve sosyal yaşamını konu alan bir senaryo yazdı. Ayrıca Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan’daki Kürtler için ortak bir edebiyat dili oluşturma çalışmalarında aktif rol oynadı.
Şemo iki kez evlendi; biri Rus, diğeri Alman olan eşlerinden Asê ve Zînê adında iki kızı oldu.
21 Mayıs 1978’de Erivan’da hayatını kaybetti. İlk Kürtçe roman olan Şivanê Kurmancayı burada kaleme almıştı. “Kürt romanının babası” olarak anılan Şemo, Latin esaslı Kürt alfabesinin mimarlarındandır.
Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Emektar Kültür İşçisi unvanını ve Kızıl Bayrak Nişanı’nı aldı.
Yetmiş yılı aşan ömrüne; bir devrim, 19 yıllık sürgün ve onlarca roman, hikâye, senaryo ve makale sığdırdı. Anadili Kürtçe’nin yanı sıra Almanca, Ermenice, Azerice, Osmanlıca ve Rusçayı ana dili seviyesinde öğrenmesi; onun entelektüel kapasitesini ve disiplinini açıkça gösterir.
Modern Kürt Edebiyatının İki Büyük İzlekçisi: Mehmet Uzun ve Arjen Arî
Şemo’nun 25 Mart 1930’da Riya Teze’de yayımlanan ilk yazısı, modern Kürt edebiyatının başlangıçlarından biri kabul edilir. Ondan sonra gelen büyük ustalar—Mehmet Uzun, Arjen Arî—kendisini “örnek aldıklarını” her fırsatta dile getirdiler. Çünkü Erebê Şemo, Kürt gerçekçi edebiyatının temel taşlarından biridir.
1978’de vefat eden Şamilov (Arab Şamoeviç Şamilov), Erivan’daki Panteon’da toprağa verildi. Abovyan Sokağı’ndaki evinin duvarında bugün hâlâ şu mermer yazı durur:
“Bu evde 1963’ten 1978’e kadar Kürt yazar, kamu çalışanı Arab Şamoeviç Şamilov yaşadı.”
