İkonoklazm Yasaları ve Paulikianerler – Sosyal ve Dini Karşılaştırma
Ekloge tōn nomōn (“Yasaların Seçkisi”), 726 yılında İmparator III. Leon ve oğlu V. Konstantin döneminde yayımlanmış olup, önsözünde imparatoru Tanrı tarafından görevlendirilmiş bir “halkın çobanı” olarak tanımlar. Buradaki amaç, Roma-Bizans hukukunu sadeleştirmek ve Hristiyan insancıllığına uygun biçimde dönüştürmektir: ölüm cezası büyük ölçüde kaldırılmış, yerine bedensel cezalar getirilmiş; aile hukukunda daha adil düzenlemeler yapılmıştır.
Buna karşılık, özellikle Anadolu ve Kürdistan’da gelişen Paulikianer hareketi, özgün Hristiyanlık anlayışına dönüşü savunmuştur. Onlar ikonaları, kilise hiyerarşisini ve resmî dogmaları reddederek “iç ışık” öğretisini ön plana çıkarmışlardır: Tanrı insanı yaratmış ve özgürlükle donatmıştır; adalet ise gökten gelen en yüce nimettir. Ekloge tōn nomōn’da adalet, imparatorluk hukuk düzeni içinde tanımlanırken; Paulikianerlerde adalet, bireysel özgürlüğün ve topluluk içi eşitliğin ifadesi olarak görülmüştür.
Brubaker ve Haldon’un belirttiği gibi, ikonoklazm sadece dini bir tartışma değil, aynı zamanda Bizans toplumunun geniş bir sosyal ve siyasal dönüşüm bağlamının parçasıdır:
“It was the introduction of an imperial policy of iconoclasm … which has attracted the attention of historians … but it must be placed in a broader cultural and institutional context.” (Brubaker & Haldon 1999, s. 15).
Karşılaştırmalı Analiz
**İkona ve Dini Görseller**
– Bizans: İkonaların yasaklanması, ikonaya tapınmanın putperestlik olarak tanımlanması.
– Paulikianerler: İkonaları reddetme, yalnızca İncil ve sözlü öğretiyi kabul etme.
**Devlet ve Din İlişkisi**
– Bizans: Devlet, kilise ile iş birliği yapar; dini otoriteyi kontrol eder, yasalar zorlayıcıdır.
– Paulikianerler: Özerk topluluk yapısı; devlet yasalarına çoğu zaman direnir, kendi düzenini uygular.
**Toplumsal Düzen ve Ahlak**
– Bizans: Halkın ibadet biçimleri, ritüeller ve aile hayatı devlet yasalarıyla düzenlenir.
– Paulikianerler: Topluluk içinde eşitlikçi yapı; evlilik, miras ve mülkiyet topluluk kurallarına göre belirlenir.
**Cezai Uygulamalar**
– Bizans: İkonaya yönelenlere ağır cezalar; ölüm ve sürgün gibi yaptırımlar yaygındır.
– Paulikianerler: Sosyal yaptırımlar ve disiplin ön plandadır; ölüm cezası nadiren uygulanır.
**Din ve Eğitim**
– Bizans: Devlet ve kilise iş birliğiyle Hristiyan değerleri öğretilir; ikonoklazm propagandası yapılır.
– Paulikianerler: Resmî dogmaları reddeder; kendi öğretilerini topluluk içinde aktarır.
**Kadın Hakları ve Aile**
– Bizans: Kadın ve çocukların hakları sınırlıdır; evlilik kilise onayına tabidir.
– Paulikianerler: Kadınlar ve çocuklar daha fazla hakka sahiptir; mal ve miras daha dengeli dağıtılır.
**Adalet ve Etik Anlayış**
– Bizans: Ekloge tōn nomōn’da adalet, imparatorluk düzeninin parçasıdır; merkezi bir kavramdır.
– Paulikianerler: Adalet, “iç ışık” öğretisiyle bireysel özgürlüğün ve topluluk eşitliğinin temeli sayılır.
Pogossian’ın vurguladığı gibi, Paulikianerlerin sınır bölgelerinde konumlanmaları onlara Bizans’a karşı özel bir avantaj sağlamıştır:
“The Paulician movement … spread in the eastern provinces of the Byzantine Empire … The border existence provided them with favourable conditions, particularly for maintaining their independence and withstanding the military and religious pressure of the Byzantine state.” (Pogossian 2000, s. 3).
Sonuç
Bizans ikonoklazm yasaları ile Paulikianerlerin dini-sosyal düzenleri arasında dikkate değer paralellikler ve farklılıklar vardır. İki taraf da ikonaların reddinde ortaklaşsa da, Bizans bunu devletin zorlayıcı gücüyle, Paulikianerler ise özgür topluluk inancı çerçevesinde yapmıştır. Adalet anlayışı da farklıdır: Ekloge tōn nomōn imparatorluk düzeninde adaleti tanımlarken, Paulikianerler için adalet bireysel özgürlüğün ve topluluk eşitliğinin temeli olmuştur.
Bu bağlamda Paulikianer hareketi, yalnızca dini bir farklılık değil; aynı zamanda özgürlükçü ve eşitlikçi bir toplumsal model arayışının da ifadesidir
Kaynaklar
Brubaker, Leslie & Haldon, John (1999), Byzantium in the Iconoclast Era, ca. 680–850: A History, Cambridge University Press.
Garsoïan, Nina G. (1967), The Paulician Heresy: A Study of the Origin and Development of Paulicianism in Armenia and the Eastern Provinces of the Byzantine Empire, The Hague: Mouton.
Holzbauer, Mathias (2004), Verfolgte Gottsucher, Verlag Weisse Pferd GmbH, Marktheidenfeld.
Kutzli, Rudolph (1977), Bogomilen, Stuttgart.
Obolensky, Dimitri (1948), The Bogomils: A Study in Balkan Neo-Manichaeism, Cambridge University Press.
Pogossian, Zaroui (2000), “The Frontier Existence of the Paulician Heretics”, Annual of Medieval Studies at CEU, Budapest.
Zachariae von Lingenthal, Karl Eduard (1856), Jus Graeco-Romanum, Leipzig.
